Het is maart en als je net als ik een beetje groene vingers hebt, begint het nu waarschijnlijk enorm te kriebelen. De lente hangt in de lucht. De eerste zonnestralen voelen ineens een stuk warmer aan op je gezicht als je met een kopje koffie de tuin in stapt. Het is een prachtige tijd van het jaar, maar voor onze wilde bijen is het ook een periode van overleven. Terwijl wij genieten van het lengen van de dagen, ontwaken de eerste wilde bijen uit hun winterslaap. Ze hebben honger, zijn verzwakt en moeten direct aan de bak om de volgende generatie veilig te stellen.
Als imker en natuurliefhebber krijg ik in deze tijd van het jaar vaak de vraag wat we kunnen doen om deze vroege vliegers een handje te helpen. En het goede nieuws is: dat is helemaal niet zo ingewikkeld. Je hoeft er geen expert voor te zijn of een landgoed voor te bezitten. Zelfs met een paar kleine, slimme aanpassingen in je tuin of op je terras kun je een wereld van verschil maken voor de wilde bijen in maart. Laten we er samen induiken en kijken hoe we onze zoemende buren een vliegende start van het seizoen kunnen geven.
Waarom maart de spannendste maand is voor wilde bijen
Om te begrijpen hoe we kunnen helpen, is het handig om even te kijken naar wat er zich precies afspeelt in de bijenwereld als maart aanbreekt. In tegenstelling tot de honingbij, die met haar hele volk overwintert en een voorraad honing heeft om op te teren, leven de meeste wilde bijen in Nederland alleen. We noemen ze daarom solitaire bijen. Ze hebben de hele winter diep in een holle stengel, in een gangetje in de grond of in een kiertje van een oude muur doorgebracht.
Zodra de temperatuur in maart een paar dagen boven de tien graden uitkomt, ontwaken de eerste soorten. Vooral de indrukwekkende koninginnen van de aardhommel en de prachtige gehoornde metselbij laten zich nu zien. Misschien heb je de eerste vroege vogels al gezien, zoals we bespraken in ons artikel over bijen spotten in februari. Maar wakker worden kost energie. Enorm veel energie. Deze bijen hebben maandenlang niet gegeten en hun vetreserves zijn nagenoeg op.
Hun eerste missie is simpel maar levensgevaarlijk: voedsel vinden. Ze hebben nectar nodig als snelle suikerboost om te kunnen vliegen en stuifmeel om eitjes te kunnen leggen. Het probleem in maart is dat het weer ontzettend wispelturig kan zijn. De ene dag vliegen ze rond in een aangenaam lentezonnetje, de volgende dag kan het zomaar weer vriezen of hagelen. Als er op de warme dagen niet genoeg bloeiende planten in de buurt zijn, redden deze vroege bijen het helaas niet. En zonder deze pioniers is er straks in de zomer geen nieuwe generatie wilde bijen om onze fruitbomen en groenten te bestuiven.
Laat die snoeischaar nog maar even in de schuur liggen
Ik snap het helemaal. Zodra de zon schijnt, willen we de tuin in. We willen harken, knippen, opruimen en de boel klaarmaken voor de lente. Oude, dode stengels van vorig jaar zien er misschien een beetje rommelig uit. Toch is mijn belangrijkste advies voor maart: doe even helemaal niets. Of in ieder geval zo min mogelijk.
Die holle stengels van bijvoorbeeld braam, vlier, hortensia en framboos zijn namelijk de kraamkamers van talloze wilde bijen. Vorig jaar heeft een moederbij daar eitjes in gelegd, keurig afgescheiden met kleine wandjes van modder of blad. De jonge bijen hebben zich in die stengel ontwikkeld en wachten nu op het perfecte moment om naar buiten te knagen. Als jij in je opruimwoede al die stengels afknipt en in de groenbak gooit, gooi je onbedoeld een hele generatie nieuwe bijen weg.
Daarnaast bieden dode bladeren op de grond isolatie en een schuilplaats tegen de koude nachten in maart. Veel hommelkoninginnen zoeken precies dit soort plekjes op om op te warmen of een nestje te starten. Wil je hier meer over weten en ontdekken hoe je dit het beste kunt aanpakken? Lees dan onze uitgebreide tips over je tuin klaarmaken voor bestuivers. Geef de natuur gewoon nog even een paar weken de tijd om op eigen tempo wakker te worden. Je zult zien dat je tuin er later in het seizoen alleen maar levendiger van wordt.
Plant de juiste vroege bloeiers voor een broodnodig ontbijt
Als we dan toch aan de slag willen in maart, laten we het dan doen door de tafel te dekken voor onze wilde bijen. Omdat er nog maar weinig bloeit in de vrije natuur, zijn tuinen in de bebouwde kom vaak onmisbare oases van voedsel. Het is belangrijk om te kiezen voor biologisch geteelde planten en bollen, omdat gangbare kweek vaak resten van bestrijdingsmiddelen bevat die dodelijk zijn voor insecten.
Krokussen en sneeuwklokjes
Krokussen zijn absolute magneten voor vroege bijen. Ze gaan open zodra de zon erop schijnt en bieden een rijke bron van stuifmeel. Vooral de botanische krokussen, die wat kleiner zijn, doen het fantastisch. Sneeuwklokjes bloeien vaak al vanaf februari en gaan in maart nog even door. Het zijn kleine reddingsboeien voor de allereerste vliegers.
Longkruid en nieskruid
Longkruid is een fantastische, sterke vaste plant die het heel goed doet in de halfschaduw. De bloemetjes verkleuren van roze naar blauw en zitten boordevol nectar. Nieskruid, ook wel de Helleborus genoemd, is een robuuste winterbloeier die vaak in maart nog volop bloeit en door zijn open bloemvorm heel toegankelijk is voor hommels.
Wilgenkatjes als superfood
Als je de ruimte hebt voor een kleine boom of struik, overweeg dan een wilg. De mannelijke wilgenkatjes produceren in maart een enorme hoeveelheid stuifmeel. Dit stuifmeel is zeer eiwitrijk en vormt letterlijk het superfood waar veel wilde bijen hun hele voorjaarsdieet op baseren. Zonder wilgen in de buurt hebben veel soorten het ontzettend zwaar.
En het mooie is, je hebt hier helemaal geen enorme achtertuin voor nodig. Ook als je kleiner woont, op een appartement of in een flat, kun je gemakkelijk je balkon vergroenen voor bijen en vlinders door deze vroege bloeiers in bakken en potten te zetten.
Maak een veilige drinkplaats voor dorstige bestuivers
We denken bij bijen vaak meteen aan bloemen, maar we vergeten weleens dat ze ook vocht nodig hebben. Nectar bestaat voor een groot deel uit suiker en een beetje water, maar voor het maken van hun nesten hebben ze meer vocht nodig. Vooral metselbijen, die in maart actief worden, gebruiken water om kleine bolletjes modder te kleien. Daarmee metselen ze de wandjes tussen hun eitjes dicht in hun nestgangen.
Een bijenbadje maken is een van de leukste en makkelijkste klusjes om te doen. Neem een ondiepe schaal, bijvoorbeeld een terracottaschaal die je normaal onder een bloempot zet. Vul deze met een laagje knikkers, kleine steentjes of wat mos. Giet er vervolgens een klein beetje water in, net genoeg zodat de steentjes niet helemaal onder water staan. De steentjes werken als kleine eilandjes. Bijen kunnen namelijk niet zwemmen en verdrinken heel snel in diep water. Zet het schaaltje op een zonnige, beschutte plek en ververs het water af en toe. Je zult verrast zijn hoeveel insecten hiervan komen drinken.
Vergeet de zandbijen niet en laat wat aarde kaal
Als we het over wilde bijen hebben, denken we vaak aan bijenhotels met holle buisjes. Maar wist je dat ongeveer zeventig procent van alle wilde bijen in Nederland in de grond nestelt? Deze zogenaamde zandbijen graven zelf kleine gangetjes in de aarde om hun eitjes in te leggen. In maart beginnen soorten zoals de vroege zandbij al met het zoeken naar de perfecte plek.
In onze moderne, strakke tuinen vinden ze het vaak lastig om een geschikte plek te vinden. We gooien alles vol met houtsnippers, worteldoek of we bestraten de hele boel. Om deze grote groep bodembewoners te helpen, hoef je eigenlijk alleen maar wat ruimte te maken. Zoek een plekje in de tuin op het zuiden, waar de zon lekker op schijnt. Haal op een stukje van ongeveer een vierkante meter alle begroeiing, bladeren en mulch weg. Spit de aarde een beetje los en laat het verder met rust. Dit kale, warme stukje zand of aarde is de absolute hoofdprijs voor een gravende zandbij. Je zult al snel kleine zandhoopjes zien verschijnen, alsof er mini-molletjes aan het werk zijn geweest. Geen paniek, ze steken niet en zijn ontzettend nuttig voor je tuin.
Zorg voor nestgelegenheid boven de grond
Naast de bodembewoners zijn er de soorten die bovengronds nestelen. De rosse metselbij en de gehoornde metselbij zijn hier de bekendste voorbeelden van. Ze zijn in maart druk op zoek naar holle ruimtes. Een bijenhotel kan enorm helpen, mits het van goede kwaliteit is.
Helaas zijn veel goedkope insectenhotels uit de bouwmarkt niet geschikt. De gaten zijn te groot, gerafeld van binnen, of ze bevatten dennenappels waar bijen helemaal niets mee kunnen. Je kunt veel beter zelf iets maken of een kwalitatief hotel aanschaffen. Als je zelf aan de slag gaat, neem dan een stevig blok onbehandeld hardhout, zoals eiken of beuken. Boor hier gaten in met een diameter variërend van vier tot acht millimeter. Boor zo diep mogelijk, maar let op dat je er niet helemaal doorheen boort. De achterkant moet dicht zijn, anders voelt de bij zich niet veilig voor roofdieren en tocht.
Schuur de voorkant van de boorgaten goed glad. Wilde bijen hebben vliesdunne vleugeltjes die heel snel scheuren aan venijnige houtsplinters. Hang je zelfgemaakte hotel stevig op, liefst op ooghoogte, gericht op het zuiden of zuidoosten. Zo valt de ochtendzon er direct in en kunnen de bijen zich snel opwarmen om aan hun dag te beginnen.
Kleine moeite met een groots effect in het voorjaar
Het helpen van wilde bijen in maart hoeft dus geen enorme tijdsinvestering te zijn. Het draait vooral om een stukje bewustwording en het durven loslaten van het idee dat een tuin vlekkeloos moet zijn. Door de snoeischaar nog even te laten liggen, de juiste vroege bloeiers een plekje te geven en te zorgen voor water en nestruimte, bouw je een veilige haven voor deze belangrijke beestjes.
Elke krokus die je plant, elk stukje kale aarde dat je in de zon laat liggen en elke holle stengel die je laat staan, draagt bij aan een gezondere omgeving. Het is geweldig om op een zonnige maartse namiddag je tuin in te lopen en het zachte, diepe gezoem van een aardhommelkoningin te horen. Dat geluid is voor mij het ultieme bewijs dat de winter voorbij is en de cyclus van de natuur weer is begonnen. Laten we ze deze maand dat kleine duwtje in de rug geven dat ze zo hard nodig hebben.
Veelgestelde vragen
Welke wilde bijen zie je als eerste in maart?
In maart zie je vaak als eerste de koninginnen van de aardhommel en de steenhommel, die op zoek zijn naar een nestplek. Daarnaast vliegen de gehoornde metselbij en verschillende soorten vroege zandbijen al rond zodra de zon de aarde een beetje opwarmt.
Hoe koud mag het zijn voor wilde bijen om te vliegen?
Hommels zijn door hun dikke, harige jasjes bestand tegen lagere temperaturen en vliegen soms al bij 5 tot 8 graden Celsius. De meeste andere solitaire wilde bijen hebben het iets warmer nodig en komen pas hun schuilplaats uit als het kwik richting de 10 tot 12 graden gaat, bij voorkeur met een lekker zonnetje erbij.
Kan ik honing uit de supermarkt buiten zetten voor vermoeide bijen?
Nee, doe dit absoluut nooit. Honing uit de supermarkt kan sporen bevatten van ziektes die dodelijk zijn voor onze lokale bijenpopulaties. Als je een sterk verzwakte bij vindt op de stoep, kun je haar beter helpen met een half theelepeltje suikerwater, of haar voorzichtig verplaatsen naar een bloeiende bloem.
Moet ik mijn insectenhotel in maart schoonmaken voor het nieuwe seizoen?
Nee, laat je insectenhotel in maart lekker met rust. In de dichtgemetselde buisjes zitten nog jonge bijen die wachten op het juiste moment om uit te vliegen. Sommige soorten komen pas in mei of juni naar buiten. Als je in de buisjes gaat prikken, dood je onbedoeld de jonge generatie.