De eerste zoem van het jaar: zo zie je bijen in februari

Februari. De maand van kale takken, grijze luchten en een waterige zon die haar best doet maar nog niet echt kan opwarmen. Je zou denken dat de natuur nog in diepe winterslaap is. Maar als je goed kijest, écht goed kijkt, dan kun je het eerste teken van de naderende lente al ontdekken. Een klein, zoemend, geel-zwart wonder. Ja, echt waar: ook in februari kun je al bijen zien!

Veel mensen denken dat bijen pas tevoorschijn komen als de tulpen in bloei staan en de terrassen vollopen. Maar de vroege vogels onder de bijen laten zich niet tegenhouden door een beetje kou. Ze wachten op dat ene moment: een zonnige middag, de temperatuur die net boven de 10 graden kruipt, en een windstil hoekje. Dát is hun kans. En voor jou is het de perfecte gelegenheid om getuige te zijn van een klein natuurwonder. In deze blog neem ik je mee op safari in je eigen achtertuin of buurtpark. Waar moet je op letten en welke bijen kun je nu al tegenkomen?

Waarom vliegen bijen al zo vroeg?

Je vraagt je misschien af waarom een bij het risico zou nemen om de warmte van de kast of het nest te verlaten als het nog zo koud kan zijn. Dat heeft een paar heel goede redenen. Het is geen pleziertochtje; het is pure noodzaak.

De grote schoonmaak: de reinigingsvlucht

Stel je voor dat je de hele winter binnen hebt gezeten. Honingbijen doen dat letterlijk. Ze vormen een dichte bal, een ‘wintertros’, om elkaar warm te houden. En net als wij, moeten bijen ook naar het toilet. Maar dat doen ze nóóit binnen in de kast, want hygiëne is alles voor een gezond bijenvolk. Ze houden het dus maandenlang op. Zodra de temperatuur het ook maar even toelaat, vliegen ze massaal uit voor een zogenaamde ‘reinigingsvlucht’. Ze legen hun darmen en vliegen snel weer terug. Als je op zo’n dag kleine, geelbruine spetters op je auto of wasgoed ziet, wees dan niet boos. Het is een teken dat er een gezond bijenvolk in de buurt woont!

De voorraadkast raakt leeg

De wintervoorraad honing en stuifmeel is niet oneindig. Tegen het einde van de winter beginnen de reserves te slinken. Tegelijkertijd begint de koningin in de bijenkast alweer eitjes te leggen. Dit nieuwe broed heeft vers voedsel nodig, vol eiwitten. Daarom gaan de werksters op zoek naar de allereerste bloemen die nectar en, nog belangrijker, stuifmeel bieden. Elke zonnige dag wordt benut om de voorraden aan te vullen.

Water halen

Net als wij hebben bijen water nodig. Ze gebruiken het om de honing te verdunnen zodat ze het zelf kunnen eten en aan de larven kunnen voeren. Op een zonnige februaridag zie je ze soms drinken uit een plasje water, van vochtig mos of aan de rand van een vijver.

Waar vind je deze vroege zoemers?

Oké, je weet nu waarom ze vliegen. Maar waar moet je zoeken? Het antwoord is simpel: volg de bloemen en de zon. Bijen zijn koudbloedig en hebben de warmte van de zon nodig om hun vliegspieren op te warmen. Een beschut, zonnig hoekje is dus dé plek om te beginnen met je zoektocht.

Kijk omlaag: de eerste bloeiers

De natuur is slim. Er zijn planten die speciaal bloeien als er weinig concurrentie is. Deze vroege bloeiers zijn een redding voor de eerste bijen en hommels. Ga op je knieën en speur de grond af naar deze kleine krachtpatsers:

• Winterakoniet (Eranthis hyemalis): Dit zijn de kleine, felgele bloemen die als zonnestralen op de grond lijken. Ze vormen vaak hele tapijten onder bomen en struiken en zijn een absolute magneet voor hongerige bijen.
• Sneeuwklokje (Galanthus nivalis): De klassieke voorbode van de lente. Met hun hangende, witte kopjes bieden ze stuifmeel en een beetje nectar.
• Krokus (Crocus): Vooral de botanische, kleine krokussoorten bloeien erg vroeg. Hun kelken zijn een perfect ‘landingsplatform’ en zitten vaak vol met bijen en hommels die zich tegoed doen aan het feloranje stuifmeel.

Kijk omhoog: bloeiende struiken

Niet alleen op de grond is voedsel te vinden. Sommige struiken zijn ware helden in de winter. Ze bloeien op kaal hout en verspreiden vaak een heerlijke geur om insecten te lokken.

• Toverhazelaar (Hamamelis): Met zijn spinachtige, gele of rode bloemen is dit een van de meest bijzondere winterbloeiers. De geur is fantastisch en bijen weten hem feilloos te vinden.
• Winterheide (Erica carnea): Deze bodembedekker geeft kleur aan de wintertuin en is een betrouwbare voedselbron. De kleine, roze of witte bloemetjes hangen vol nectar.
• Mahoniestruik (Mahonia): De trossen gele, geurende bloemen zijn niet te missen. Ze bieden een feestmaal voor vroege bijen.

Heb je zelf een tuin of balkon? Dan kun je de bijen volgend jaar een groot plezier doen door een paar van deze vroege bloeiers te planten. Zelfs een paar potten met krokussen en sneeuwklokjes maken al een wereld van verschil. Meer tips daarover vind je in onze blog over een balkon vergroenen voor bijen & vlinders.

Welke bijen kun je nu al zien?

Niet elke bij is hetzelfde. De kans is groot dat je in februari vooral twee soorten tegenkomt: de honingbij en de hommelkoningin.

De bekende honingbij (Apis mellifera)

Dit is de bij die bij een imker in een kast woont. Omdat ze in een groot volk overwinteren, kunnen ze het zich veroorloven om op een warmere dag met velen tegelijk uit te vliegen. Ze zijn wat slanker en minder behaard dan hommels. Je ziet ze vaak in groepen op een bloeiende struik of een veldje krokussen.

De grote, dikke hommelkoningin (Bombus)

Zie je een opvallend grote, harige hommel laag over de grond vliegen, die overal in en uit lijkt te duiken? Grote kans dat dit een jonge hommelkoningin is. Zij heeft de winter alleen overleefd, verstopt in de grond of een composthoop. Nu is ze wakker geworden en heeft ze twee missies: eten om op krachten te komen, en een geschikte plek vinden om een nieuw nest te stichten. Een oud muizenholletje, een spouwmuur of een leeg vogelhuisje is ideaal. Haar dikke ‘bontjas’ zorgt ervoor dat ze al bij lagere temperaturen kan vliegen dan de honingbij. Ze is de pionier van het nieuwe seizoen.

Hoe kun jij de eerste bijen helpen?

Het zien van die eerste bij is een magisch moment. Het is een teken van veerkracht en hoop. En het mooiste is: je kunt ze helpen om deze cruciale periode door te komen.

1. Plant vroege bloeiers: Dit is de allerbelangrijkste tip. Zonder voedsel, geen bijen. Zorg voor bloemen van februari tot ver in de herfst. De lijst hierboven is een goed begin voor de late winter.

2. Ruim je tuin niet te netjes op: Laat een hoekje met afgevallen bladeren liggen. Een hommelkoningin kan hierin schuilen of een nest beginnen. Laat holle stengels van vorig jaar staan als schuilplek.

3. Zorg voor water: Een ondiepe schaal met water en daarin wat kiezels of knikkers is een perfecte drinkplaats. De stenen zorgen ervoor dat de bijen niet verdrinken.

4. Gebruik geen gif: Dit spreekt voor zich. Pesticiden zijn funest voor bijen en andere insecten. Kies voor biologische oplossingen.

Zelfs op een klein oppervlak kun je al een groot verschil maken. Met een paar potten met de juiste planten tover je jouw buitenruimte om tot een veilige haven. Inspiratie nodig? Lees onze gids voor het vergroenen van je balkon voor bijen en vlinders.

Dus, trek je jas aan de volgende keer dat de zon schijnt. Ga naar buiten en kijk eens rustig om je heen. Luister naar het zachte gezoem bij een polletje krokussen. Het is het geluid van de lente die voorzichtig aanklopt. En als je die eerste bij ziet, weet je dat de natuur ontwaakt. Een klein geluksmoment, gewoon in je eigen buurt.

Veelgestelde vragen