Herfsttuin bijvriendelijk inrichten: help de bijen…

De zomer is voorbij, de bladeren verkleuren en de dagen worden merkbaar korter. Je wilt natuurlijk je herfsttuin bijvriendelijk inrichten, zodat insecten ook in dit overgangsseizoen nog voldoende voedsel en veilige beschutting vinden. Vaak denken we bij bijen direct aan zonnige lentedagen en bloeiende zomerweides, maar juist het najaar is een cruciale periode voor deze harde werkers. Als het buiten kouder wordt, bereiden de bijen zich voor op de winter. En daar kunnen ze jouw hulp in de tuin of op het balkon ontzettend goed bij gebruiken.

Misschien kriebelt het om in september of oktober de snoeischaar te pakken en de hele boel strak aan te vegen. Toch is dat voor de natuur niet de beste keuze. In deze blog neem ik je graag mee in de wondere wereld van de najaarstuin. Ik laat je zien hoe je met een paar simpele, luie aanpassingen een waar paradijs creëert voor alles wat zoemt en fladdert. Pak er een warme kop thee bij, trek je laarzen aan en laten we samen kijken hoe we onze gevleugelde buren een handje kunnen helpen.

Je herfsttuin bijvriendelijk inrichten: waarom nu beginnen?

Door juist in het najaar de juiste planten neer te zetten en rommelhoekjes te maken, geef je bijen de energie en de veilige schuilplaatsen die ze hard nodig hebben voor de koude maanden. Het is de periode waarin de laatste reserves moeten worden opgebouwd en de beste slaapplekken worden uitgezocht.

Aan het einde van de zomer verandert er veel in de insectenwereld. De grote hommelvolken sterven langzaam uit, op de jonge koninginnen na. Deze nieuwe koninginnen vliegen in de herfst nog even fanatiek rond. Ze moeten namelijk hun buikjes letterlijk rond eten aan nectar om voldoende vetreserves op te bouwen. Alleen met een goed gevulde maag overleven zij de barre wintermaanden onder de grond. Als ze in het vroege voorjaar weer wakker worden, stichten zij in hun eentje een heel nieuw volk.

Ook voor veel solitaire wilde bijen is de herfst een periode van afronding. Ze leggen hun laatste eitjes in holle stengels, in gaatjes in het hout of in zanderige grond. Ze voorzien de nestkamertjes van een flinke klomp stuifmeel, metselen de boel vakkundig dicht en sterven daarna. De larven ontwikkelen zich veilig in hun celletje en wachten tot het weer lente wordt. Als jij je tuin nu al goed inricht, bied je zowel de hongerige hommelkoninginnen als de jonge bijenlarven de allerbeste start.

Welke planten bloeien nog in de herfst voor bijen?

Laatbloeiers zoals klimop, herfstasters en de hemelsleutel staan in het najaar nog volop in bloei en zitten boordevol cruciale nectar en stuifmeel. Terwijl veel zomerbloeiers al lang zijn uitgebloeid, vormen deze planten de laatste grote voedselbronnen van het jaar.

Het is zonde dat veel tuinen na augustus hun kleur verliezen. Door bewust te kiezen voor bijvriendelijke beplanting die laat in het jaar bloeit, geniet je zelf van een prachtige nazomer en help je de insecten enorm. Het aanbod van nectar wordt in de natuur na september schaars. De bloemen die dan nog bloeien, werken als een soort magneet op honingbijen, hommels en zweefvliegen. Hieronder heb ik een lijstje gemaakt van mijn absolute favoriete herfstbloeiers die eigenlijk in geen enkele tuin mogen ontbreken:

• Klimop (Hedera helix): Dit is misschien wel de allerbelangrijkste plant voor het najaar. Als je een volwassen klimop laat bloeien, verschijnen er in september en oktober onopvallende bolvormige bloemetjes. Ga er op een zonnige najaarsdag maar eens naast staan. Het gezoem is overweldigend.
• Herfstaster: Deze prachtige, stervormige bloemen brengen kleur in de donkere maanden. Ze bloeien vaak door tot ver in november en bieden een makkelijk toegankelijke landingsbaan voor vermoeide insecten.
• Hemelsleutel (Sedum spectabile): Een oersterke vetplant met grote platte bloemschermen. De bloemen beginnen zachtroze en kleuren later prachtig donkerrood. Op een mooie dag zit een sedumplant helemaal vol met vlinders en bijen.
• Zonnehoed (Echinacea): Hoewel de piek in de late zomer ligt, bloeien veel zonnehoeden vrolijk door in de vroege herfst. Zelfs als ze zijn uitgebloeid, staan de donkere zaadhoofden nog prachtig in de wintertuin.
• Kogeldistel: Een stoere plant met blauwe, stekelige bollen. Bijen zijn er dol op en kruipen helemaal tussen de kleine bloemetjes om bij de nectar te komen.

Als je nog ruimte hebt in de border, is het najaar de perfecte tijd om deze planten aan te schaffen en in de grond te zetten. De grond is nu nog relatief warm van de zomer, waardoor de wortels goed kunnen aanslaan voordat de echte vorst begint. Zo heb je er volgend jaar direct profijt van.

Moet ik mijn tuin opruimen voor de winter om bijen te helpen?

Nee, je kunt je tuin beter absoluut niet te netjes opruimen, want juist tussen dode bladeren, in holle stengels en onder afgestorven plantenresten vinden bijen een veilige plek tegen de vorst. Een strak aangeharkte tuin is voor insecten eigenlijk een kale woestijn zonder schuilmogelijkheden.

We hebben in Nederland een soort ongeschreven regel dat de tuin voor de winter winterklaar moet zijn. Dat betekent vaak dat we alles kortwieken, de bladeren rigoureus wegharken en de grond netjes zwart maken. Voor de biodiversiteit is dit helaas heel slecht nieuws. Al dat organisch tuinafval is namelijk geen afval, maar goud voor de natuur. Het vormt een warme deken voor de bodem en een perfecte isolatielaag voor kleine beestjes.

Wanneer je de uitgebloeide stengels van vaste planten afknipt en in de groenbak gooit, gooi je ongemerkt misschien wel honderden slapende bijenlarven weg. Veel solitaire bijen, zoals de metselbij en de klokjesbij, overwinteren namelijk in die holle rietjes en stengels. Laat ze dus lekker staan. Ze geven je tuin in de winter ook nog eens een prachtig silhouet, zeker als er een laagje rijp of sneeuw op ligt. Wil je meer weten over waarom rommelig juist goed is? Lees dan eens mijn artikel over je tuin klaarmaken voor bestuivers: laat het rommelig. Het bespaart je een hoop werk en de natuur is je dankbaar.

Hoe help ik bijen in de herfst overwinteren?

Je helpt ze de winter door te komen door gevallen bladeren in de borders te laten liggen, dood hout in een rustig hoekje op te stapelen en de grond op zonnige plekken met rust te laten. Door natuurlijke schuilplaatsen te creëren, vergroot je de overlevingskans van talloze insecten aanzienlijk.

Het klinkt bijna te mooi om waar te zijn, maar de beste manier om te helpen is door simpelweg minder te doen. Toch kun je wel gericht te werk gaan om perfecte overwinteringsplekken insecten te bieden. Laten we beginnen met de bladeren op je gazon. Het is begrijpelijk dat je die van het gras af wilt hebben, anders stikt je grasmat. Maar in plaats van ze in vuilniszakken te proppen, kun je ze beter met een hark onder je struiken en tussen je vaste planten schuiven. Egels, padden, lieveheersbeestjes en hommelkoninginnen kruipen maar wat graag onder deze dikke, isolerende bladerdekens.

Vergeet ook het dode hout niet. Een stapeltje snoeihout, wat oude boomstammetjes of grove takken in een vergeten hoekje van de tuin vormt een prachtig microklimaat. Het hout gaat langzaam verteren, trekt schimmels en kevers aan en biedt diepe kieren waar insecten zich kunnen verstoppen voor de snijdende wind. Voor bijen in de winter is dit soort beschutting van levensbelang.

Wist je trouwens dat zo’n zeventig procent van al onze wilde bijensoorten onder de grond nestelt? Denk aan zandbijen en groefbijen. Zij graven kleine gangetjes in de aarde. Om ze te helpen, is het belangrijk dat je niet de hele tuin volplant of bedekt met worteldoek of houtsnippers. Laat hier en daar een stukje zandige of losse grond open, het liefst op een plek waar de zon op schijnt. Hier kunnen ze makkelijk in graven. Heb je geen grote tuin maar een klein balkon? Ook dan kun je enorm veel doen met potten en rommelhoekjes. Bekijk daarvoor gerust de tips om je balkon te vergroenen voor bijen & vlinders.

Vooruitkijken: bloembollen planten voor het vroege voorjaar

Het najaar is hét perfecte moment om biologische voorjaarsbollen in de grond te stoppen, zodat de bijen direct voedsel hebben zodra ze in februari of maart wakker worden uit hun winterslaap. Wat je nu plant, bepaalt hoe goed de insecten het vroege voorjaar doorkomen.

Als de temperatuur in de late winter of vroege lente de eerste keren boven de tien graden uitkomt, ontwaken de eerste hommelkoninginnen en vroege solitaire bijen. Ze hebben dan maandenlang gevast en hebben acuut behoefte aan nectar om op krachten te komen. Helaas bloeit er in die tijd van het jaar nog maar heel weinig. Bomen zijn nog kaal en de vaste planten zitten nog diep in de grond.

Hier komen de voorjaarsbollen als ware redders in nood om de hoek kijken. Krokussen, sneeuwklokjes, winterakonieten, blauwe druifjes en botanische tulpen zijn fantastische vroege bloeiers. Ze zitten stampvol stuifmeel. Door ze in oktober of november in je tuin of in potten te planten, zorg je voor een gedekte tafel in de lente. Let er bij het kopen van bloembollen wel heel goed op dat je kiest voor biologische bollen. Reguliere bollen worden helaas vaak behandeld met bestrijdingsmiddelen die schadelijk zijn voor de insecten die je juist probeert te helpen. Dat zou natuurlijk zonde zijn van al je goede bedoelingen.

Water in de najaarstuin: een vergeten behoefte

Ondanks dat het in de herfst vaak vochtiger is, hebben bijen en andere insecten nog steeds behoefte aan schone, veilige drinkplekjes in je tuin. Met een ondiepe waterschaal gevuld met wat steentjes of knikkers voorkom je dat de vermoeide insecten verdrinken tijdens het drinken.

In de zomer denken we er vaak wel aan om een vogelbadje of insectendrinkbakje neer te zetten. Het is heet en droog, dus de noodzaak is zichtbaar. Maar ook in de vroege herfst, zeker tijdens die mooie droge nazomerdagen, hebben insecten vocht nodig om hun voedsel goed te kunnen verwerken. Een steile vijverrand is levensgevaarlijk voor een bij. Ze glijden makkelijk uit en kunnen niet meer opstijgen als hun vleugels nat zijn.

Maak het ze makkelijk door een platte schaal te vullen met water. Leg er een paar ruwe stenen, wat takjes of een handje knikkers in. Deze steken boven het wateroppervlak uit en dienen als veilige landingsplatforms. Ververs het water af en toe, zeker als er veel rottend blad in is gevallen. Zo houd je de drinkplek hygiënisch en aantrekkelijk. Het is een kleine moeite, maar het is prachtig om te zien hoe de insecten even komen bijtanken voordat ze hun zoektocht naar nectar weer vervolgen.

Veelgestelde vragen