Het is buiten guur, de bladeren zijn gevallen en de natuur lijkt in een diepe slaap. Toch vragen veel mensen zich af hoe het nu zit met wintervoeding voor bijen. Hebben die kleine zoemers extra hulp nodig als het vriest dat het kraakt? Pak er een lekker warm kopje thee bij, want ik neem je graag mee in de wondere winterwereld van onze favoriete bestuivers. Je zult zien dat de overleving van deze insecten een fascinerend proces is. Bovendien ontdek je dat je met een paar simpele en leuke aanpassingen in je tuin of op je balkon al een enorm verschil kunt maken voor het komende voorjaar.
Veel mensen denken dat alle insecten gewoon doodgaan in de winter of onder de grond verdwijnen, maar het verhaal van de bij is veel complexer. Waar de ene soort in een diepe slaap valt, is de andere soort juist hard aan het werk om de kou te trotseren. Laten we samen kijken hoe dit precies werkt en hoe we ze een handje kunnen helpen zonder de natuur te verstoren.
Waarom is wintervoeding voor bijen zo belangrijk?
Wintervoeding is van levensbelang omdat honingbijen energie nodig hebben om zichzelf en hun koningin warm te houden tijdens de ijskoude maanden. Zonder voldoende brandstof in de vorm van suikers redden ze het simpelweg niet tot de lente aanbreekt.
Honingbijen houden namelijk geen echte winterslaap zoals een egel of een vleermuis dat doet. Ze blijven de hele winter wakker. Zodra de temperatuur buiten daalt, trekken de tienduizenden bijen in de kast zich samen. Ze kruipen heel dicht tegen elkaar aan in een grote bal, wat we een wintertros noemen. Binnenin die tros, in het hart van de warmte, zit de koningin veilig opgeborgen. De temperatuur in het midden van die tros blijft altijd rond de twintig tot vijfentwintig graden Celsius, zelfs als het buiten vriest.
Om die warmte op te wekken, trillen de bijen aan de buitenkant van de tros continu met hun vleugelspieren. Dit constante rillen en trillen kost natuurlijk ontzettend veel energie. En waar halen ze die energie vandaan? Precies, uit hun opgeslagen wintervoeding. Ze eten de suikers, zetten dit om in warmte en wisselen elkaar af. De bijen aan de koude buitenkant schuiven na een tijdje naar binnen om op te warmen, en de warme bijen van binnen schuiven naar buiten. Dit ingenieuze systeem werkt alleen als er genoeg voer in de kast ligt. Als de voorraad op is, koelt het volk snel af en kunnen ze bevriezen.
Wat eten honingbijen tijdens de koude maanden?
Honingbijen eten in de winter voornamelijk de honing en het stuifmeel dat ze in de lente en zomer met veel bloed, zweet en tranen hebben verzameld en opgeslagen. Als imker vul je deze natuurlijke voorraad in het najaar soms aan met speciaal suikerwater of suikerdeeg om de winter door te komen.
In het voorjaar en de zomer zie je honingbijen continu heen en weer vliegen van bloem naar bloem. Ze verzamelen nectar, het zoete sap uit de bloemen, en dikken dit in de kast in tot honing. Die honing is puur bedoeld als hun eigen wintervoorraad. Wij mensen snoepen daar natuurlijk heel erg graag van mee. Een potje lokale honing op een warme geroosterde boterham is heerlijk. Maar een goede en verantwoorde imker zorgt er altijd voor dat de bijen genoeg van hun eigen gemaakte honing overhouden voor de winter.
Soms is de natuur echter onvoorspelbaar en zit het tegen. Een natte zomer, een gebrek aan bloeiende bloemen of een vroege koudeval kan betekenen dat het bijenvolk simpelweg niet genoeg nectar heeft kunnen verzamelen om een goede wintervoorraad aan te leggen. In dat geval springt de imker bij. Wij geven ze dan in de nazomer of vroege herfst een geconcentreerde suikeroplossing. In de winter zelf, als het echt koud is en ze te weinig voer blijken te hebben, gebruiken we een blok suikerdeeg. Dit dikke deeg leggen we direct bovenop de raten in de kast. Zo kunnen de bijen er makkelijk bij om te eten, zonder dat ze de warme, veilige wintertros hoeven te verlaten.
Hoe overleven wilde bijen en hommels zonder eten in de winter?
Wilde bijen en hommels hebben tijdens de strenge winter geen voeding nodig, omdat ze als pop of bevruchte koningin in een diepe winterrust gaan. Ze verbruiken in deze periode nauwelijks energie en wachten veilig verstopt af tot het weer warmer wordt.
Bij wilde bijen en hommels werkt de overleving heel anders dan bij de grote volken van de honingbij. De meeste van de ruim driehonderd soorten wilde bijen in Nederland leven solitair. Dat betekent dat ze geen groot volk hebben en alles in hun eentje doen. In de herfst sterven de volwassen werksters en de mannetjes helaas. Wat overblijft, is de nieuwe generatie. De eitjes zijn in de zomer gelegd en hebben zich ontwikkeld tot larven of poppen. Deze zitten veilig ingemetseld in holle stengels, in kleine gangetjes in de grond of in de bamboebuisjes van je insectenhotel.
Bij hommels zoekt alleen de jonge, pas bevruchte koningin een veilig plekje om de winter door te brengen. Ze graaft zich in, bijvoorbeeld onder een dikke stapel afgevallen bladeren, in een verlaten muizengaatje of onder een houtblok. Omdat ze in een soort schijndood verkeren, ook wel diapauze genoemd, eten ze maandenlang helemaal niets. Maar let op, zodra ze wakker worden in het vroege voorjaar, hebben ze direct een enorme honger. Daarom is het zo belangrijk om je tuin klaar te maken voor bestuivers door het lekker rommelig te laten in de winter. Onder die rommelige bladeren en dorre takken liggen de koninginnen te slapen.
Zo zorg jij voor natuurlijke wintervoeding voor bijen in je eigen tuin
Je zorgt voor natuurlijke wintervoeding voor bijen door in het najaar al strategisch bloembollen en vroege bloeiers te planten die in februari en maart nectar geven. Zodra de eerste warme zonnestralen de bijen wekken, staat hun broodnodige ontbijt dan al klaar in jouw tuin.
Het echte tuinwerk voor de winter en het vroege voorjaar begint eigenlijk al in de herfst. Als enthousiaste tuinier of trotse balkonbezitter kun je een gigantische rol spelen in het voortbestaan van de bijen in jouw eigen buurt. Wanneer de temperatuur in februari voor het eerst even boven de tien graden uitkomt, ontwaken de eerste wilde bijen en hommelkoninginnen uit hun lange slaap. Ook honingbijen komen dan even naar buiten voor hun zogeheten reinigingsvlucht, simpel gezegd: ze gaan buiten naar het toilet omdat ze hun nest graag schoon houden.
Op dat moment hebben al deze insecten acuut behoefte aan nectar voor snelle vliegenergie en stuifmeel voor de ontwikkeling van hun eerste nestjes. Als jouw tuin op dat moment nog kaal en ongezellig is, moeten ze heel ver vliegen om eten te vinden. Dat kost energie die ze na de lange winter eigenlijk niet meer hebben. Door slim te planten, creëer je een levensreddend tankstation in je eigen achtertuin. Je kunt heel makkelijk en gericht insecten lokken met vroege bloeiers. Zo weet je zeker dat ze direct na het ontwaken aan de slag kunnen en hun soort in stand kunnen houden.
Welke planten geven de beste vroege voeding voor ontwakende bijen?
De allerbeste planten voor vroege bijenvoeding zijn krokussen, winterakonieten, sneeuwklokjes en het nieskruid. Deze robuuste planten bloeien al wanneer de rest van de tuin nog in diepe winterrust is en leveren onmisbaar vers stuifmeel en nectar.
Om je op weg te helpen met het inrichten van je tuin of balkon, heb ik een overzichtelijk overzicht gemaakt. Deze planten zijn absolute toppers om de vroege vliegers te ondersteunen. Ze zijn makkelijk te verzorgen, komen elk jaar trouw terug en passen in vrijwel elke tuin of in een mooie grote pot op je terras.
| Plantnaam | Bloeitijd | Waarom bijen er dol op zijn |
|---|---|---|
| Winterakoniet | Januari – Februari | Biedt een van de allereerste bronnen van vers stuifmeel in het nieuwe jaar. |
| Sneeuwklokje | Februari – Maart | Levert zowel stuifmeel als nectar, perfect voor ontwakende hommelkoninginnen. |
| Krokus (botanisch) | Februari – Maart | Grote open bloemen waar bijen makkelijk in kunnen landen om te verzamelen. |
| Helleborus (Nieskruid) | Januari – April | Bloeit heel lang door en produceert veel nectar, zelfs als er nog wat sneeuw ligt. |
| Wilg (katjes) | Maart – April | De absolute koning van het vroege voorjaar, bomvol cruciaal stuifmeel voor bijenbroed. |
Zet deze vroege bloeiers het liefst op een lekker zonnig en beschut plekje. Bijen zijn koudbloedig en hebben de warmte van de zon echt nodig om hun vliegspieren op te warmen en te kunnen vliegen. Een mooie bloem die in de koude schaduw staat, wordt daardoor veel minder snel bezocht dan een bloem die in het vroege lentezonnetje staat te stralen. Heb je geen grote tuin? Geen enkel probleem. Ook ruime bloempotten met bloembollen of een kleine dwergwilg in een kuip doen wonderen. Als je wilt weten hoe je dit praktisch aanpakt, lees dan zeker eens onze tips over hoe je je balkon kunt vergroenen voor bijen en vlinders.
Mag je bijen zelf bijvoeren met suikerwater of honing?
Nee, je mag wilde bijen en losvliegende honingbijen in de winter of het vroege voorjaar niet zelf bijvoeren met bakjes suikerwater of honing. Laat dit over aan de bloemen in je tuin en aan de ervaren imkers die hun eigen volken in de gaten houden.
Ik hoor het heel vaak van mensen met een ontzettend goed hart. Ze zien in februari een slome, verzwakte bij op de koude tuintegels zitten en willen haar direct redden met een theelepeltje honing of een schaaltje suikerwater. Hoewel de intentie prachtig is, kun je hier onbedoeld meer kwaad dan goed mee doen. Honing uit de supermarkt komt vaak uit landen buiten Europa en kan sporen van hele besmettelijke ziektes bevatten, zoals het dodelijke Amerikaans vuilbroed. Dit kan in de natuur terechtkomen en hele lokale bijenpopulaties besmetten.
Suikerwater geeft een verzwakte bij wel even een hele korte energieboost, maar het bevat totaal geen voedingsstoffen, vitamines of mineralen die ze nodig hebben. Bovendien kan een schaaltje open suikerwater in de tuin leiden tot flinke stress en roofgedrag, waarbij verschillende bijen met elkaar gaan vechten om de makkelijke suikers. Het allerbeste wat je kunt doen voor een verzwakte bij, is haar heel voorzichtig oppakken. Gebruik hiervoor een blaadje of een stukje papier. Zet haar vervolgens in een bloeiende bloem in de buurt, het liefst in de zon. De natuur en de nectar in de bloem doen dan veilig de rest van het werk.
Veelgestelde vragen
Hebben bijen in een insectenhotel in de winter voeding nodig?
Nee, de bijen in een bijenhotel zitten tijdens de koude wintermaanden veilig opgesloten in het popstadium en zijn in diepe rust. Ze verbruiken nauwelijks energie en eten helemaal niets. Pas als ze in het voorjaar uitkomen als volwassen bij, hebben ze direct nectar en stuifmeel nodig van de vroege bloeiers in je tuin.
Kan ik honing uit de supermarkt geven aan een verzwakte bij?
Doe dit nooit. Honing uit de supermarkt komt vaak uit het buitenland en kan sporen van schadelijke bijenziekten bevatten die fataal zijn voor onze inheemse bijen. Zet een slome of verzwakte bij altijd liever voorzichtig op een bloeiende bloem in de zon, zodat ze zelf natuurlijke nectar kan drinken.
Wanneer beginnen bijen weer te vliegen na de winter?
Honingbijen vliegen soms midden in de winter al even kort uit als de zon schijnt en de temperatuur boven de tien graden komt, om hun behoefte te doen. Wilde bijen en de koninginnen van hommels ontwaken meestal in de loop van februari of maart uit hun schijndood, afhankelijk van hoe snel het voorjaar opwarmt.
Welke vroege bloembollen kan ik het beste planten voor bijen?
Botanische krokussen, winterakonieten en sneeuwklokjes zijn fantastische keuzes. Plant deze bloembollen in het najaar op een zonnige plek in de grond of in potten. Zo zorg je ervoor dat de bijen in het vroege voorjaar direct een natuurlijke en gezonde voedselbron hebben wanneer ze ontwaken.