Bijenhotel schoonmaken in mei: Zo pak je dat aan

Het is mei. De zon laat zich steeds vaker zien, de temperatuur kruipt omhoog en de natuur barst letterlijk uit haar voegen. Als je een rondje door je tuin of over je balkon loopt, hoor je het waarschijnlijk al overal gonzen. De lente is het absolute hoogseizoen voor onze wilde bijen. Misschien heb je vorig jaar wel vol trots een bijenhotel opgehangen. Je hebt de hele zomer kunnen genieten van af en aan vliegende metselbijen en behangersbijen die de buisjes zorgvuldig dichtmaakten. Maar nu we een jaar verder zijn, hangt datzelfde hotel er misschien een beetje verwaarloosd bij. Sommige gaatjes zijn open, andere zijn nog dicht en hier en daar zie je wat spinnenwebben.

Dan komt al snel de vraag opborrelen: moet ik mijn bijenhotel eigenlijk schoonmaken? Het korte antwoord is ja. Net als wij houden bijen van een fris en opgeruimd bed. Maar het lange antwoord is dat je dit wel op het juiste moment en met beleid moet doen. Je wilt natuurlijk niet per ongeluk een nog slapende bij uit haar nestje poetsen. Als enthousiaste natuurliefhebber neem ik je graag mee in de wereld van het bijenhotel-onderhoud. Pak er een kop koffie bij, dan gaan we samen kijken hoe we jouw insectenhotel weer helemaal klaarstomen voor een nieuw seizoen vol zoemende gasten.

Waarom mei de perfecte maand is voor de grote schoonmaak

Je vraagt je misschien af waarom we juist in mei met een borsteltje in de weer gaan. Waarom niet in de herfst of in de vroege lente? Dat heeft alles te maken met de levenscyclus van de solitaire bij. Wilde bijen, zoals de rosse metselbij of de gehoornde metselbij, leggen hun eitjes in de lente en vroege zomer. Ze stoppen een flinke klomp stuifmeel in een hol buisje, leggen er een eitje op, metselen een wandje en herhalen dit tot de buis vol is. Daarna sluiten ze de voorkant af met een propje modder of blad.

In dat afgesloten buisje gebeurt een klein wonder. Het eitje wordt een larve, de larve eet het stuifmeel op, spint een cocon en verpopt zich. Die pop blijft de hele herfst en winter veilig in het hotel zitten, wachtend op warmere tijden. Pas als de lentezon de boel opwarmt, knaagt de jonge bij zich een weg naar buiten. Voor de meeste veelvoorkomende soorten in Nederland gebeurt dit uitvliegen in maart en april.

Als we in mei op de kalender kijken, zijn de meeste bewoners van vorig jaar dus al lang en breed uitgevlogen. De kamertjes staan leeg. Wat achterblijft is een rommeltje van oude cocons, restjes stuifmeel, uitwerpselen en soms wat schimmels of mijten. Als we dit niet opruimen, wordt het hotel steeds minder aantrekkelijk voor nieuwe bijen. Sterker nog, een vervuild hotel kan een broedplaats worden voor parasieten die de nieuwe generatie bijen ziek maken. Door in mei schoon te maken, geef je de wilde bijen een veilige, frisse start zonder dat je per ongeluk overwinterende poppen verstoort.

Hoe zie je of een nestgang echt leeg is?

Voordat we enthousiast met water en borstels aan de slag gaan, is er één gouden regel die je altijd moet onthouden: een dicht buisje is een verboden gebied. Soms zijn bijen wat later met uitvliegen, of heb je toevallig een soort te gast die pas in de zomer actief wordt. Het is daarom heel belangrijk dat je goed kunt zien welke buisjes leeg zijn en welke nog bewoond worden.

Een bewoond buisje herken je aan het deurtje. Dit is een propje aan de voorkant van de opening. Metselbijen gebruiken hiervoor vaak vochtige aarde of klei, wat opdroogt tot een hard, grijs of bruin propje. Behangersbijen gebruiken perfect uitgesneden stukjes blad, waardoor je een groen of bruin bladerdakje in de opening ziet. Harsbijen gebruiken, zoals de naam al zegt, boomhars gecombineerd met steentjes. Zie je zo’n afsluiting? Blijf er dan met je vingers en je schoonmaakspullen vanaf. Hier slaapt nog iemand.

Een leeg buisje ziet er heel anders uit. Vaak zie je dat het modderpropje of bladdeurtje is opengebroken. Er zit een onregelmatig gat in, precies groot genoeg voor een bij om doorheen te kruipen. Als je met een zaklampje in het buisje schijnt, zie je geen strakke wandjes meer, maar een rommelige binnenkant met restjes van de cocon. Soms zie je ook wat geelachtige poeder liggen, dat zijn restjes ongebruikt stuifmeel. Deze opengebroken, rommelige buisjes zijn jouw doelwit voor de schoonmaak van vandaag.

Stap voor stap je bijenhotel schoonmaken

Nu we weten welke kamertjes we mogen aanpakken, is het tijd voor het echte werk. Je hoeft er geen chemische schoonmaakmiddelen voor in huis te halen, liever niet zelfs. Bijen hebben een heel sterk reukvermogen en de geur van zeep of chloor zal ze direct verjagen. We houden het puur natuur. Wat heb je wel nodig? Een paar dunne pijpenragers (die dingen die je ook voor rietjes of kleine buisjes gebruikt), een oude tandenborstel, een bakje warm water en eventueel een klein stukje schuurpapier.

Het frame en de buitenkant

Begin met de behuizing zelf. Haal het hotel even van de muur of schutting als dat makkelijk gaat. Gebruik de oude tandenborstel om spinnenwebben, stof en vuil van het dakje en de buitenkant te vegen. Spinnen zijn ontzettend nuttige dieren in de tuin, maar ze zijn ook slim. Ze spinnen graag hun webben precies voor een bijenhotel, in de hoop een smakelijke bij te vangen. Door het web weg te halen, geef je de bijen weer een veilige aanvliegroute. Neem de buitenkant van het hout af met een doekje met alleen wat warm water.

De lege buisjes uitborstelen

Nu komt het precisiewerk. Pak een pijpenrager die precies in de opening van een leeg buisje past. Steek de rager voorzichtig naar binnen en beweeg hem rustig heen en weer, net alsof je een flessenhals schoonmaakt. Trek de rager eruit en je zult zien dat er best wat rommel meekwam: velletjes, oude modder en soms kleine beestjes. Klop de rager af en herhaal dit tot het buisje redelijk schoon is.

Sommige mensen dopen de pijpenrager even in kokend water om parasieten te doden. Dat is een prima methode, maar zorg er wel voor dat het buisje daarna de kans krijgt om goed te drogen. Een vochtig buisje trekt schimmels aan en daar houden bijen absoluut niet van. Doe deze schoonmaakklus bij voorkeur op een zonnige, droge dag in mei, zodat de wind en de zon het hotel snel weer droogmaken.

Houten blokken met boorgaten

Heb je een bijenhotel dat bestaat uit een massief blok hout met daarin geboorde gaten? Dan werkt de pijpenrager-methode ook perfect. Wat bij hout extra belangrijk is, is de rand van het gat. Soms gaan de houtvezels door vocht een beetje splinteren. Bijen hebben hele kwetsbare vleugels die snel scheuren aan zo’n splinter. Zie je rafelige randjes bij de ingang van een gaatje? Rol dan een klein stukje schuurpapier op en haal dit voorzichtig langs de rand om het weer mooi glad te maken. De bijen zullen je dankbaar zijn voor deze veilige landingsbaan.

Vind je dit soort onderhoudsklusjes leuk om te doen en wil je meer weten over hoe je de rest van je tuin aantrekkelijk houdt voor insecten? De natuur hoeft niet altijd strak en aangeharkt te zijn. Sterker nog, insecten houden van een beetje chaos. Lees dan eens onze tips over je tuin klaarmaken voor bestuivers: laat het rommelig. Je zult zien dat minder werk in de tuin vaak meer leven oplevert.

Buisjes vervangen: soms beter dan poetsen

Hoe goed je ook je best doet met een ragertje, soms is een bijenhotel gewoon aan vernieuwing toe. Vooral hotels die gevuld zijn met holle rietstengels, bamboe of kartonnen buisjes hebben geen eeuwig leven. Na een paar seizoenen buiten in weer en wind te hebben gehangen, worden deze materialen zacht, gaan ze rotten of bouwen er zich te veel schimmels in op die je er niet meer uit krijgt gepoetst.

Als je in mei merkt dat de stengels zacht aanvoelen, donker verkleurd zijn of als ze al meerdere jaren op rij gebruikt zijn, is het verstandiger om ze te vervangen. Trek de oude, lege stengels er simpelweg uit en gooi ze op de composthoop of in de groenbak. Dit is het perfecte moment om nieuwe bamboestokjes of rietstengels op maat te knippen. Let er bij het knippen van bamboe op dat je achter de verdikking (de knoop) knipt. Een bijenbuisje moet aan de achterkant altijd dicht zijn, anders voelt de bij zich niet veilig en zal ze er geen eitjes in leggen. Zorg ook hier weer dat de afgeknipte voorkant mooi glad is zonder splinters.

Het vervangen van materiaal is eigenlijk de beste manier om parasieten zoals de beruchte kalkbroedziekte of vraatzuchtige mijten buiten de deur te houden. In de vrije natuur zoeken bijen elk jaar een nieuw, schoon plekje op, zoals een oud kevergangetje in een dode boom. Door af en toe de buisjes in jouw hotel te vernieuwen, boots je deze natuurlijke cyclus na.

Wat als er gaten dicht blijven?

Tijdens je schoonmaakronde in mei kom je ongetwijfeld buisjes tegen die nog dichtgemetseld zijn. Zoals ik al eerder zei: laat deze met rust. Maar wat als ze in juni of juli nog steeds dicht zitten? Het is de harde realiteit van de natuur dat niet elk eitje uitgroeit tot een volwassen bij. Soms sterft de larve door een schimmel, soms is er een sluipwesp binnengedrongen die de larve heeft opgegeten, of soms is de ontwikkeling gewoon gestopt.

Toch raad ik aan om gesloten buisjes minstens een heel jaar ongemoeid te laten. Er bestaan namelijk soorten wilde bijen die pas heel laat in de zomer uitvliegen. Als je in mei de boel al zou opentrekken, verstoor je deze laatbloeiers. Wacht daarom altijd tot het volgende voorjaar. Zit een buisje na twee volle lentes nog steeds stevig dicht? Dan kun je er veilig van uitgaan dat het nestje helaas is mislukt. Je mag het deurtje dan doorprikken en het buisje schoonmaken of vervangen, zodat er weer ruimte komt voor een nieuwe bewoner.

Zorg voor een warm welkom na de schoonmaak

Je hebt het hotel helemaal nagekeken, de lege buisjes zijn uitgeragd, eventuele splinters zijn weggeschuurd en de spinnenwebben zijn verwijderd. Het bijenhotel hangt er weer stralend bij in de meizon. Maar een goed bed is slechts de helft van het verhaal. Als je in een prachtig hotel slaapt, maar er is in de wijde omtrek geen ontbijt te vinden, kom je de volgende keer niet meer terug. Voor wilde bijen werkt dat precies zo.

Bijen hebben direct na het uitvliegen enorm veel energie nodig. Ze moeten nectar drinken om aan te sterken en ze moeten stuifmeel verzamelen om hun eigen nestjes mee in te richten. Een schoon bijenhotel heeft dus alleen zin als de omgeving ook bijvriendelijk is. Mei is een fantastische maand om nog snel wat extra bloeiende planten toe te voegen aan je buitenruimte. Denk aan planten met open bloemen waar bijen makkelijk bij de nectar kunnen, zoals klokjes, kattenkruid of lavendel.

Heb je geen grote tuin maar wel een balkon? Geen enkel probleem. Ook in de hoogte kun je enorm veel betekenen voor de lokale insecten. Met een paar goedgevulde bloembakken creëer je al een belangrijke tussenstop. Wil je weten hoe je dit het beste aanpakt? Lees dan ons uitgebreide artikel over je balkon vergroenen voor bijen & vlinders. Zo maak je van jouw balkon een heus sterrenrestaurant voor bestuivers.

Naast voedsel hebben insecten, zeker als de dagen in mei en juni warmer worden, ook behoefte aan water. Ze gebruiken vocht niet alleen om te drinken, maar metselbijen gebruiken het ook om de aarde zacht te maken voor het metselen van hun celletjes. Een kleine, veilige drinkplaats is enorm waardevol. Het is een klein klusje met groot effect. Bekijk onze handleiding over een waterplek maken voor insecten in 5 simpele stappen om direct aan de slag te gaan.

Geniet van het nieuwe seizoen

Het onderhouden van een bijenhotel is een van die heerlijke, rustgevende tuinklusjes die je echt in contact brengen met de natuur om je heen. Door er in mei even de tijd voor te nemen, zorg je ervoor dat de wilde bijenpopulatie in jouw buurt gezond en sterk blijft. Je voorkomt de opbouw van ziektes en biedt een veilige haven voor de volgende generatie vlijtige bestuivers.

Als je klaar bent met poetsen, is het tijd voor het allerbelangrijkste onderdeel van het bijen houden: observeren en genieten. Pak een stoel, zet hem op een meter afstand van je schone bijenhotel en kijk wat er gebeurt. Vaak duurt het niet lang voordat de eerste mannetjesbijen patrouilleren voor het hotel, wachtend op de vrouwtjes. En voor je het weet, zie je weer vrouwtjes af en aan vliegen met stuifmeel aan hun buik en kleine klompjes modder in hun kaken. Jouw inzet zorgt voor dit prachtige schouwspel. Laat die lente maar komen.

Veelgestelde vragen