De nazomer is in volle gang en dat betekent dat we als imkers weer aan de slag moeten met de voorbereidingen voor het koude seizoen. Je bijenvolk winterklaar maken is misschien wel de belangrijkste klus van het hele bijenjaar. Geloof me, het geeft een ontzettend fijn gevoel als je straks in de winter weet dat jouw bijen veilig, warm en met een volle buik in hun kast zitten. Als beginnend imker kan deze periode best even spannend zijn. Je wilt het natuurlijk zo goed mogelijk doen voor je meiden. Maar maak je geen zorgen, het is eigenlijk heel logisch en praktisch werk. In deze blog neem ik je stap voor stap mee in het proces, alsof we samen over de schutting hangen te praten over onze kasten.
Het mooie aan bijen is dat ze van nature al heel goed weten wat ze moeten doen. Zodra de dagen korter worden, past het volk zich aan. De zomerbijen maken plaats voor de speciale winterbijen, die veel langer leven en een dikker vetlichaam hebben om de koude maanden te overleven. Onze taak als imker is simpelweg om ze een zo goed mogelijke startpositie te geven. We gaan ze helpen met een schone lei, voldoende eten en een tochtvrij huis. Pak er een kop thee bij, dan lopen we samen door de belangrijkste stappen heen.
Wanneer moet ik mijn bijenvolk winterklaar maken?
Je begint met het winterklaar maken van je bijenvolk in augustus, direct nadat je de laatste zomerhoning hebt geoogst. Het hele proces van inwinteren loopt vervolgens in stappen door tot ongeveer eind oktober, afhankelijk van hoe warm het najaar is.
Het is belangrijk om niet te lang te wachten met deze voorbereidingen. Waarom? Omdat de bijen die in de winter de kast warm moeten houden, in de nazomer geboren worden. Als je in augustus al begint met de verzorging en het bijvoeren, zorg je ervoor dat deze winterbijen gezond ter wereld komen en direct voldoende voedsel hebben. Zou je pas in oktober beginnen, dan ben je eigenlijk te laat. Het volk is dan misschien al verzwakt en het is dan vaak te koud voor de bijen om nog suikerwater op te nemen en te verwerken tot wintervoer.
Mijn vuistregel is altijd: zodra de honingkamers in juli of begin augustus van de kast gaan, start het winterseizoen voor de imker. Je bouwt het langzaam op. In augustus doe je de eerste gezondheidscontroles en begin je met voeren. In september ga je daar mee door en in oktober doe je de laatste check aan de buitenkant van de kast. Zo groei je samen met je bijen rustig naar de winter toe.
Welke stappen zijn belangrijk bij het inwinteren van bijen?
De belangrijkste stappen bij het inwinteren van bijen zijn het controleren van het volk, het bestrijden van ziektes, het aanvullen van de wintervoorraad en het fysiek beschermen van de bijenkast. Als je deze stappen volgt, geef je jouw bijen de allerbeste kans om in het voorjaar weer vrolijk uit te vliegen.
Het lijkt misschien een hele waslijst, maar als je het stap voor stap aanpakt, valt het reuze mee. Zorg dat je een plan hebt en schrijf desnoods in een notitieboekje op wanneer je wat gaat doen. Hier is een handig overzicht van de stappen die je moet nemen:
- Gezondheid en de bijenkoningin controleren: Voordat je begint met voeren, moet je zeker weten dat het volk gezond is en dat er een actieve koningin aanwezig is. Zie je eitjes en gesloten broed in augustus? Dan zit het goed. Een volk zonder moer (koningin) zal de winter niet overleven, dus dit is het moment om eventueel nog in te grijpen.
- Varroabestrijding uitvoeren: De varroamijt is de grootste vijand van de winterbij. Deze kleine parasieten verzwakken de bijen precies op het moment dat ze sterk moeten zijn. Direct na de honingoogst in augustus start je met de eerste behandeling. Afhankelijk van de methode die je kiest, herhaal je dit in het najaar of de vroege winter.
- Voedsel aanvullen: Omdat wij de honing hebben weggenomen, moeten we dit compenseren. Je start met het geven van suikerwater, zodat ze dit kunnen opslaan in de raten.
- De bijenkast voorbereiden op de kou: Zodra het kouder wordt in oktober, zorg je dat de kast winterklaar is. Dit betekent: het muizenrooster plaatsen voor de vliegopening. Muizen zoeken in de winter graag een warme plek en een bijenkast vol zoetigheid is een vijfsterrenhotel voor ze. Ook zorg je dat de kast iets voorover helt, zodat regenwater en condens makkelijk naar buiten kunnen lopen en de kast niet van binnen gaat schimmelen.
Hoe zorg ik voor voldoende voer voor mijn bijen in de winter?
Je zorgt voor voldoende voer door de bijen vanaf augustus regelmatig bij te voeren met suikerwater of speciale bijenvoeding, totdat het volk een wintervoorraad van ongeveer 15 tot 20 kilo heeft opgebouwd. Dit gewicht is inclusief de raten en de bijen zelf, dus je kunt dit goed controleren door de kast even aan de achterkant op te tillen (het bekende wegen door te ’tillen’).
Het voeren is een leuk klusje, maar het vraagt wel wat aandacht. Zelf maak ik vaak mijn eigen suikerwater. Voor het inwinteren gebruik je meestal een verhouding van 3 delen suiker op 2 delen water, of gewoon 1 op 1. Het water moet warm zijn om de suiker goed op te lossen, maar laat het wel afkoelen voordat je het aan de bijen geeft. Je giet het suikerwater in een voerbak die je bovenop de kast plaatst. Doe dit bij voorkeur in de avond. Als je overdag suikerwater morst, kunnen bijen van andere kasten (of wespen) de geur ruiken en kan er roverij ontstaan. Dat wil je absoluut voorkomen, want dat levert enorm veel stress op voor je volk.
Geef niet alle liters in één keer. De bijen hebben tijd nodig om het suikerwater op te nemen, in de raten te stoppen en in te dikken, net zoals ze met nectar doen. Geef ze bijvoorbeeld twee keer per week een paar liter. Blijf dit doen tot de kast lekker zwaar aanvoelt. Als de temperatuur in oktober onder de 10 tot 12 graden zakt, stoppen de bijen met het opnemen van vloeibaar voer. Zorg dus dat je voor die tijd klaar bent met het grote voeren. Mocht je in de winter toch twijfelen of ze genoeg hebben, dan kun je altijd nog een pak suikerdeeg (fondant) direct op de raten leggen. Dit kunnen ze wel opeten als het koud is.
De omgeving rondom je bijenkast winterklaar maken
Je maakt de omgeving winterklaar door je tuin juist niet te netjes op te ruimen, rommelige hoekjes te laten liggen en in het najaar alvast bloembollen te planten voor de vroege lente. Je bijen blijven in de winter voornamelijk binnen, maar zodra de temperatuur in het vroege voorjaar even boven de 10 graden komt, vliegen ze uit om hun behoefte te doen en te zoeken naar de eerste nectar en stuifmeel.
Het is verleidelijk om in de herfst met de snoeischaar en de hark door de tuin te gaan, maar doe dit liever niet. Afgevallen bladeren, holle stengels en rommelige hoekjes bieden een schuilplaats voor allerlei andere nuttige insecten. Als imker geef je natuurlijk om de hele natuur in je omgeving. Lees gerust eens onze tips over je tuin klaarmaken voor bestuivers: laat het rommelig. Je zult zien dat minder werk in de tuin eigenlijk veel beter is voor de biodiversiteit.
Daarnaast is het najaar hét moment om vooruit te kijken. Plant in oktober of november flink wat krokussen, sneeuwklokjes en winterakonieten rondom de plek waar je bijen staan. Deze vroege bloeiers zijn van levensbelang voor je volk als ze uit hun winterrust ontwaken. Ze hebben dan dringend vers stuifmeel nodig om het nieuwe broed te voeden. Het is prachtig om te zien hoe de eerste bijen in de koude maanden alweer op zoek gaan naar bloemen. Wil je weten wanneer je daarop kunt letten? Bekijk dan ons artikel over bijen spotten in februari: zo vind je de eerste.
Uiteindelijk draait het winterklaar maken van je bijenvolk om vooruitkijken en goed voorbereiden. Als de kasten eenmaal zwaar van het voer zijn, de varroamijt is aangepakt en het muizenrooster op zijn plek zit, kun jij als imker ook met een gerust hart de winter in. Laat de kasten in de wintermaanden met rust. Het volk vormt een strakke wintertros om de koningin heen en trilt met hun vliegspieren om de temperatuur in de kern lekker warm te houden. Elke keer dat je de kast openmaakt, ontsnapt er warmte en kost het de bijen kostbare energie om het weer op te warmen. Vertrouw op het harde werk dat je in de nazomer hebt gedaan, dan komt het in het voorjaar helemaal goed.
Veelgestelde vragen
Wanneer mag ik de bijenkast voor het laatst openmaken voor de winter?
Probeer de kast na eind oktober niet meer volledig open te maken. De bijen hebben dan alle kieren dichtgekit met propolis om tocht te voorkomen. Als je de kast openmaakt, verbreek je deze isolatie en verliest het volk veel warmte. Beperk je in de winter tot controles aan de buitenkant, zoals kijken of de vliegopening vrij is van dode bijen of sneeuw.
Hoeveel kilo suiker heeft een bijenvolk gemiddeld nodig?
Een sterk volk op twee broedkamers heeft in totaal zo’n 15 tot 20 kilo wintervoer nodig. Omdat er vaak nog wel wat eigen honing in de kast zit, voer je als imker meestal tussen de 12 en 15 kilo suiker per volk bij. Voor een kleiner volk op één broedkamer is ongeveer 10 tot 12 kilo voer voldoende.
Wat doen bijen eigenlijk als het buiten vriest?
Als de temperatuur onder de 10 graden daalt, kruipen de bijen dicht tegen elkaar aan in een bolvorm, de zogenaamde wintertros. In het midden van deze tros zit de koningin. De bijen trillen met hun borstspieren om warmte te genereren. In de kern van de tros blijft het daardoor altijd rond de 20 tot 25 graden, zelfs als het buiten streng vriest.
Kan ik suikerwater bewaren als ik te veel heb gemaakt?
Ja, je kunt aangemaakt suikerwater best een tijdje bewaren, maar het kan op den duur gaan gisten. Het is het beste om het op een koele, donkere plek te bewaren en binnen een tot twee weken te gebruiken. Ruikt het suikerwater zuur of zie je schimmelvlokken? Gooi het dan weg, want bedorven voer is slecht voor de spijsvertering van de bijen.