Zodra de bladeren vallen en de kou in de lucht hangt, vraag je je misschien af waar al dat gezoem is gebleven. Overwinteren insecten in tuin, of trekken ze ergens anders naartoe? Nou, ik kan je vertellen dat je tuin op dit moment een verborgen winterparadijs is voor allerlei kleine beestjes. Waar we in de zomer overal vlinders, bijen en kevers zien rondscharrelen, lijkt de natuur in de winter wel uitgestorven. Toch is niets minder waar. Al die nuttige beestjes zijn er nog steeds, maar ze hebben zich slim verstopt om de koude maanden te trotseren.
Als natuurliefhebber en enthousiaste tuinier vind ik de winter eigenlijk een van de meest fascinerende seizoenen. Het is een tijd van rust, maar ook van voorbereiding op het nieuwe leven in het voorjaar. We zijn vaak geneigd om met de bezem en de snoeischaar door de tuin te gaan zodra het kouder wordt. Toch doe je de natuur daar absoluut geen plezier mee. In deze blog neem ik je mee in de verborgen wereld van je winterse tuin en laat ik je zien hoe je met heel weinig moeite een groot verschil kunt maken voor onze zoemende en fladderende vrienden.
Hoe overleven insecten de winter in de tuin?
Insecten overleven de winter in je tuin door in een soort diepe ruststand te gaan, waarbij hun lichaamsprocessen bijna helemaal stilstaan. Afhankelijk van de soort doen ze dit als eitje, als larve, als pop of als volwassen insect. Het is eigenlijk een klein wonder hoe deze kwetsbare wezentjes de vrieskou weten te trotseren.
Veel wilde bijen overleven de winter bijvoorbeeld als jonge bij, veilig opgesloten in een holle stengel of in een gangetje onder de grond. Hun moeder heeft in de zomer een eitje gelegd, daar wat stuifmeel bij gestopt en het gangetje vakkundig dichtgemetseld. Binnenin die veilige cocon ontwikkelt het eitje zich tot een larve en spint zich in. Ze wachten daar geduldig tot de temperatuur in de lente weer stijgt. Andere insecten, zoals sommige vlinders, overwinteren als pop. Denk maar aan het koolwitje dat als pop ergens tegen een schutting of boomstam hangt, onzichtbaar voor hongerige vogels.
Er zijn ook insecten die als volwassen dier de winter trotseren. De citroenvlinder is daar een prachtig voorbeeld van. Deze knalgele vlinder kruipt gewoon tussen een polletje klimop of in een groenblijvende struik. Wist je dat ze een soort natuurlijk antivriesmiddel in hun bloed aanmaken? Hierdoor bevriezen ze niet, zelfs niet als het kwik ver onder nul daalt. Ook lieveheersbeestjes kruipen als volwassen kevertjes dicht tegen elkaar aan in spleten van kozijnen, onder boomschors of tussen dode bladeren om elkaar warm te houden.
Moet je de tuin winterklaar maken voor insecten?
Je hoeft je tuin juist niet winterklaar te maken voor insecten, want een strak aangeharkte tuin biedt geen enkele schuilplaats tegen de kou. Het beste wat je kunt doen voor de biodiversiteit is je snoeischaar opbergen en de boel de boel laten tot het voorjaar begint.
Vroeger leerden we dat we voor de winter alle dode stengels moesten afknippen, de aarde moesten omspitten en elk afgevallen blaadje moesten opruimen. Tegenwoordig weten we gelukkig beter. Een traditioneel opgeruimde tuin is voor een insect letterlijk een kale woestijn waar geen schuilplek te vinden is. Dode plantenstengels zijn namelijk de perfecte slaapkamers voor allerlei kleine beestjes. Holle stengels van bijvoorbeeld braam, vlier of riet worden massaal gebruikt door wilde bijen om hun eitjes in te leggen.
Wanneer je een levendige herfsttuin vol verdorde bloemkoppen en zaaddozen hebt, help je niet alleen insecten maar ook de vogels. Vogels pikken in de winter graag de zaden uit deze dode planten. Als je echt aan de slag wilt in de tuin, kun je je energie beter steken in het voorbereiden van schuilplekken in plaats van het weghalen ervan. Je kunt hier meer over lezen in onze uitgebreide gids: Tuin klaarmaken voor bestuivers: laat het rommelig. Het zal je verbazen hoeveel meer leven je in de lente zult zien als je in de herfst wat luier bent geweest.
Wat kun je doen om insecten te helpen overwinteren?
Je kunt insecten helpen overwinteren door allerlei natuurlijke schuilplekken te creëren en de dode plantenresten in je tuin simpelweg met rust te laten. Het is eigenlijk de makkelijkste manier van tuinieren die er bestaat, want je hoeft er vooral dingen niet voor te doen.
Hier zijn een paar praktische en heel makkelijke manieren om je tuin om te toveren tot een vijfsterrenresort voor overwinterende insecten:
- Bladeren laten liggen: Hark de bladeren van je gazon en veeg ze de borders in tussen je planten. Deze laag bladeren werkt als een warme deken voor de grond. Het beschermt de wortels van je planten tegen de vorst en biedt een perfecte, vochtige schuilplaats voor kevers, spinnen en rupsen.
- Maak een takkenril: Heb je toch wat gesnoeid? Gooi de takken dan niet in de groenbak. Stapel ze op in een rustig hoekje van je tuin. Zo’n takkenril is een paradijs voor egels, winterkoninkjes en honderden soorten insecten die tussen het rottende hout een veilig onderkomen vinden.
- Creëer rommelhoekjes: Kies een plekje in de tuin dat je niet of nauwelijks ziet, bijvoorbeeld achter de schuur. Laat hier een stapeltje stenen, wat oude dakpannen en stukken dood hout liggen. Dit soort rommelhoekjes zijn cruciaal voor insecten die van vochtige, donkere plekken houden.
- Laat uitgebloeide stengels staan: Knip planten pas in het voorjaar af. Vlinders, bijen en sluipwespen gebruiken de stengels om in te overwinteren.
Het is echt fascinerend om te zien hoe de natuur zichzelf redt als wij een stapje terug doen. Door deze kleine aanpassingen te doen, zorg je ervoor dat de beestjes in jouw tuin veilig de vrieskou doorkomen.
Het insectenhotel in de winter: wat moet je ermee?
Een insectenhotel moet je in de winter altijd buiten laten hangen, omdat de insecten de natuurlijke kou nodig hebben voor hun ontwikkeling. Haal het kastje nooit naar binnen in een verwarmde schuur of in huis, want dat verstoort hun ritme compleet.
Ik krijg vaak de vraag of die arme bijtjes in het insectenhotel winter en kou wel kunnen overleven. Dat kunnen ze absoluut. Sterker nog, ze rekenen erop. De wilde bijen die in de zomer hun eitjes in de bamboebuisjes hebben gelegd, hebben de buisjes afgesloten met modder of hars. Achter dat deurtje ligt de larve in een diepe rust. Als je het hotel naar een warme plek verplaatst, raakt de larve in de war. Door de plotselinge warmte denkt het insect dat de lente is begonnen en zal het voortijdig uitkomen. Buiten is er op dat moment natuurlijk nog geen bloem te bekennen, waardoor het insect zal verhongeren.
Wat je wel kunt doen, is ervoor zorgen dat het hotel niet vol in de koude oostenwind hangt of dat de regen er recht in slaat. Een beetje beschutting onder een overstekend dakje is perfect. Controleer af en toe even of het hotel nog stevig hangt, maar verder is de boodschap: afblijven en rustig wachten tot het voorjaar.
De lente breekt aan: de winterslaap in de tuin zit erop
Zodra de temperatuur in het vroege voorjaar een paar dagen boven de tien graden uitkomt, ontwaken de eerste insecten uit hun winterslaap en gaan ze direct op zoek naar voedsel. Dit is het moment waarop je tuin weer langzaam tot leven komt en al je goede zorgen van de winter worden beloond.
De eerste hommelkoninginnen komen vaak als eerste tevoorschijn. Ze hebben de hele winter onder de grond geslapen en zijn nu ontzettend hongerig. Ze vliegen laag over de grond op zoek naar een nieuwe nestplek en naar de allereerste bloemen. Wil je weten hoe je deze vroege vliegers kunt herkennen? Lees dan zeker even onze tips over bijen spotten in februari: zo vind je de eerste. Het is een prachtig gezicht om de eerste dikke hommel met haar zware gezoem door de tuin te zien navigeren.
Omdat deze insecten zo vroeg in het jaar ontwaken, is het cruciaal dat er al iets te eten valt in je tuin. Planten zoals krokussen, sneeuwklokjes, winterheide en de wilg zijn levensreddend voor deze vroege ontwakers. Ze hebben de nectar nodig voor energie en het stuifmeel om een nieuw volk te kunnen stichten. Je kunt je tuin hier heel makkelijk op voorbereiden. Ontdek welke planten het beste werken in ons artikel Insecten lokken met vroege bloeiers | Imkers Deventer. Als je zorgt voor vroege bloeiers, zul je zien dat jouw tuin direct na de winter alweer een bruisend middelpunt van de buurt is.
Veelgestelde vragen
Waar verstoppen lieveheersbeestjes zich in de winter?
Lieveheersbeestjes kruipen in de winter vaak in grote groepen dicht tegen elkaar aan op beschutte plekken. Je vindt ze onder loszittende boomschors, in spleten van kozijnen, in hoekjes van de schuur of diep weggestopt in een dikke laag dode bladeren op de grond. Ze houden elkaar op deze manier warm tot de lente begint.
Kan een insect bevriezen als het heel koud wordt?
Veel insecten hebben een ingenieuze manier om niet te bevriezen. Soorten zoals de citroenvlinder en bepaalde kevers maken een soort natuurlijk antivriesmiddel aan in hun lichaamsvloeistoffen. Hierdoor kunnen ze temperaturen ver onder het vriespunt overleven zonder dat hun cellen kapotvriezen.
Mag ik dode planten in de herfst afknippen?
Het is veel beter voor de natuur om dode planten pas in het voorjaar af te knippen. Holle stengels en verdroogde bloemkoppen zijn namelijk perfecte schuilplaatsen voor eitjes, larven en volwassen insecten. Knip je ze in de herfst af, dan gooi je eigenlijk hun winterhuisjes in de groenbak.
Worden de bijen in mijn insectenhotel niet te koud?
Nee, de wilde bijen en hun larven in een insectenhotel zijn perfect bestand tegen de kou. Ze hebben deze koude periode zelfs nodig voor een gezonde ontwikkeling. Laat het hotel daarom altijd buiten hangen en verplaats het nooit naar een verwarmde ruimte, want dan komen ze veel te vroeg uit hun cocon.