Klimaatverandering effecten bijen: wat jij kunt doen

Het is je misschien ook al opgevallen als je de laatste tijd in de tuin werkt of lekker op je balkon zit met een kop koffie. De klimaatverandering effecten bijen zijn helaas geen ver-van-mijn-bed-show meer, maar we zien de gevolgen letterlijk voor onze eigen voordeur gebeuren. De seizoenen lijken soms helemaal door de war te zijn geschud. We hebben ineens warme weken in februari, kletsnatte lentes en zomers waarbij de regenmaanden maandenlang uitblijven. Voor ons is dat soms even schakelen met de kledingkast, maar voor de natuur om ons heen is het een enorme uitdaging. Zeker voor onze zoemende vrienden, de bijen, die volledig afhankelijk zijn van het ritme van de natuur.

Als natuurliefhebber en iemand die graag in de tuin rommelt, merk ik dat we hier samen best iets aan kunnen doen. Je hoeft echt geen bioloog te zijn om te snappen wat er misgaat en gelukkig hoef je ook geen wonderdoener te zijn om te helpen. Met een paar kleine aanpassingen in je eigen buitenruimte maak je al een wereld van verschil. Laten we er samen eens in duiken, op een nuchtere en praktische manier. Wat gebeurt er nou precies met de bijen door dat vreemde weer en hoe zorgen we ervoor dat ze toch een fijne plek vinden in onze buurten?

Wat zijn de klimaatverandering effecten bijen eigenlijk?

De belangrijkste effecten van klimaatverandering op bijen zijn dat hun biologische klok uit de pas gaat lopen met de bloeiende planten en dat ze vaker te maken krijgen met extreme voedselschaarste door droogte. Dit klinkt misschien als een zwaar onderwerp, maar het is heel logisch als je kijkt naar hoe de natuur in elkaar zit. Insecten en planten werken al duizenden jaren samen in een perfect afgestemde dans. De bij wordt wakker, de bloem gaat open, de bij krijgt voedsel en de bloem wordt bestoven. Een prachtig systeem dat we allemaal kennen.

Maar door het veranderende klimaat verandert de muziek van deze dans. De temperatuur bepaalt vaak wanneer een bij uit haar winterrust ontwaakt. Als we in januari of februari ineens een paar dagen hebben waarbij het vijftien graden is, denkt zo’n wilde bij dat het lente is. Ze kruipt uit haar nestje in de grond of uit je bijenhotel. Maar de bloemen waar ze normaal haar nectar uit haalt, reageren vaak op het aantal uren zonlicht op een dag, niet alleen op de temperatuur. Die bloemen slapen dus nog. Het gevolg is dat de bij wakker wordt met enorme trek, maar de supermarkt nog gesloten is.

Daarnaast zien we dat het landschap steeds vaker te maken heeft met extremen. Als het wekenlang niet regent, verdroogt de boel. Als het wekenlang stortregent, spoelt de nectar uit de bloemen of kunnen de bijen simpelweg niet vliegen. Deze constante schommelingen vragen heel veel energie van populaties wilde bijen en honingbijen die het toch al moeilijk hebben door een gebrek aan rommelige, natuurlijke plekjes in ons strakke landschap.

Waarom warme winters voor verwarde bestuivers zorgen

Zachte winters zorgen ervoor dat bijen veel te vroeg hun wintervoorraad aanspreken of te vroeg uitvliegen, waardoor ze zonder energie komen te zitten voordat het bloeiseizoen echt begint. Een bij in winterrust verbruikt nauwelijks energie. Ze zit veilig weggedoken en wacht op het stabiele voorjaar. Zodra de zon de aarde of de houtblokken opwarmt, komt haar metabolisme op gang. Ze moet dan op zoek naar brandstof in de vorm van nectar.

Als je in de late winter wel eens door je tuin loopt, zie je soms al een verdwaalde hommelkoningin of een vroege zandbij zoeken naar wat kleur in de tuin. Je kunt hier meer over lezen in onze blog Bijen spotten in februari: zo vind je de eerste. Het is fascinerend om te zien, maar het baart me soms ook zorgen. Het vliegen kost de insecten enorm veel kracht. Als ze na een uur vliegen geen krokus, sneeuwklokje of winterheide vinden, vallen ze simpelweg uitgeput op de grond. Dit is een van de meest directe gevolgen van de opwarming die we in onze eigen achtertuin kunnen waarnemen.

Voor honingbijen, die als heel volk overwinteren, is een warme winter ook verraderlijk. Normaal zitten ze dicht op elkaar in een tros om warm te blijven. Ze eten dan heel zuinig van hun honingvoorraad. Als het buiten zacht is, breekt de tros op en gaan de bijen bewegen. Ze verbruiken dan veel meer van hun opgeslagen wintervoer. Als er in maart dan nog een koude periode overheen komt en het voer is op, kan een volk alsnog in de problemen komen. Het weer is simpelweg te onvoorspelbaar geworden voor hun ingebouwde kalender.

Droge zomers en het plotselinge gebrek aan nectar

Bij langdurige droogte stoppen bloeiende planten met het produceren van nectar om hun eigen vocht vast te houden, waardoor bijen letterlijk verhongeren terwijl ze op een bloem zitten. Je herkent het vast wel: wekenlang geen drup regen, een grasveld dat geel kleurt en planten die er wat slapjes bij hangen. Wij pakken dan de tuinslang, maar in de vrije natuur werkt dat natuurlijk niet zo.

Planten zijn heel slimme overlevers. Nectar is eigenlijk gewoon suikerwater dat een plant aanmaakt om bestuivers te lokken. Maar als de plant zelf vocht tekortkomt door droogte, trekt hij als het ware de deuren dicht. De productie van nectar stopt, want de plant heeft al het vocht nodig om zijn eigen bladeren en wortels in leven te houden. Voor een bij is dit een ramp. Ze ziet de bloem, ze ruikt misschien nog wat, ze landt erop, maar de tank is leeg. Ze moet dan verder vliegen naar de volgende bloem, wat weer extra energie kost.

Naast voedsel hebben bijen ook gewoon water nodig om te drinken. Honingbijen gebruiken water daarnaast ook nog eens om hun nest te koelen op hete zomerdagen. Ze halen water, spugen dit uit in de kast en wapperen met hun vleugels om een soort natuurlijke airconditioning te creëren. Als de plassen, sloten en ondiepe poeltjes in de buurt opdrogen, moeten ze steeds verder vliegen voor een slokje water. Een simpel schaaltje water in je tuin kan in de zomer dan ook levensreddend zijn. Bekijk hiervoor gerust ons stappenplan over een waterplek maken voor insecten in 5 simpele stappen.

Hoe zware regen en wind het vliegen onmogelijk maken

Door de toename van zware stormen en langdurige stortbuien kunnen bijen hun nest dagenlang niet uit om voedsel te zoeken, wat leidt tot tekorten voor het voeden van hun larven. Het klimaat wordt niet alleen warmer, het wordt ook grilliger. We zien steeds vaker dat het in het voorjaar dagenlang achter elkaar plenst van de regen. En dat is precies de periode dat de wilde bijen hun nestjes proberen te bouwen en stuifmeel moeten verzamelen voor hun nageslacht.

Een bij is een fantastisch vliegertje, maar ze is niet gebouwd voor hevige regen. De druppels zijn verhoudingsgewijs enorm zwaar voor haar. Als haar vleugels nat worden, kan ze niet meer vliegen. Bovendien koelt ze door de regen heel snel af. Insecten zijn koudbloedig, wat betekent dat ze de warmte van de zon nodig hebben om hun spieren te laten werken. Geen zon en veel regen betekent dat ze moeten schuilen in hun holletje of onder een blad.

Als dit schuilen te lang duurt, ontstaat er een probleem met de voedselvoorziening. De larven in het nest hebben dagelijks vers stuifmeel en nectar nodig om te groeien. Als moeder bij dagenlang niet kan uitvliegen, stagneert de groei van de nieuwe generatie. Daarnaast kan hevige regenval de bloemen beschadigen en de nectar letterlijk uit de bloemkelken spoelen. Als de bui dan eindelijk voorbij is en de zon weer doorbreekt, moeten de bloemen eerst weer nieuwe nectar aanmaken voordat de bijen weer succesvol kunnen foerageren.

Wat jij vandaag nog kunt doen om te helpen

Je kunt de bijen direct helpen door je tuin of balkon zo in te richten dat er het hele jaar door iets bloeit en door veilige rommelhoekjes te laten bestaan. Het mooie aan dit probleem is dat de oplossing voor een deel gewoon in onze eigen handen ligt. Je hoeft geen hectaren grond te bezitten om impact te maken. Zelfs een paar potten op een balkon dragen al bij aan een groter netwerk van voedselplekken. We noemen dit ook wel stapstenen in het landschap.

Om de verwarde bijen te helpen die te vroeg wakker worden, of de bijen die worstelen met droogte, kun je de volgende dingen doen:

• Zorg voor vroege bloeiers: Plant in het najaar bloembollen zoals krokussen, blauwe druifjes en sneeuwklokjes. Voeg daar planten zoals de winterheide of de nieskruid aan toe. Zo is er altijd eten als de eerste bijen in februari ontwaken. Lees meer over insecten lokken met vroege bloeiers.
• Kies voor inheemse planten: Planten die van nature in Nederland voorkomen, kunnen veel beter omgaan met ons wisselvallige weer. Ze hebben diepe wortels om droogte te overleven en produceren betrouwbaar nectar.
• Spreid de bloeitijd: Kijk kritisch naar je tuin. Bloeit alles in mei en juni, en is de tuin daarna groen en saai? Voeg dan planten toe die in de late zomer en herfst bloeien, zoals klimop, herfstasters en hemelsleutel.
• Maak een drinkplaats: Zet een ondiepe schaal met water neer. Leg er wat knikkers of steentjes in zodat de bijen kunnen landen zonder te verdrinken. Ververs het water regelmatig.
• Gebruik nooit gif: Chemische bestrijdingsmiddelen verzwakken het immuunsysteem van bijen, waardoor ze nog slechter bestand zijn tegen de stress van klimaatverandering. Kies altijd voor natuurlijke oplossingen.

Door deze kleine stappen te zetten, creëer je een oase van rust voor insecten. Je biedt ze de zekerheid die de grotere natuur ze door het veranderende klimaat soms niet meer kan geven. Het is ontzettend leuk werk en je krijgt er een tuin vol leven, kleur en zacht gezoem voor terug.

De kracht van een rommelige tuin tegen extreem weer

Een tuin vol afgevallen bladeren, dode takjes en holle stengels werkt als een natuurlijke klimaatbuffer die insecten beschermt tegen hitte, vorst en zware regenval. We zijn in Nederland vaak enorm gesteld op nette tuinen. Het gazon strak gemaaid, de herfstbladeren direct in de groenbak en uitgebloeide planten knippen we het liefst voor de winter nog kort. Maar voor de natuur is die netheid eigenlijk een ramp.

Als je wilt dat bijen en andere bestuivers de extreme weersomstandigheden overleven, moet je ze de ruimte geven om te schuilen. Wilde bijen nestelen vaak in de grond, in vermolmd hout of in de holle stengels van afgestorven planten. Als je de aarde in je tuin bedekt laat met een laag afgevallen bladeren, droogt de grond in de zomer veel minder snel uit. De bladeren werken als een spons. In de winter werkt datzelfde bladerdek als een warme isolatiedeken tegen de vorst.

Laat uitgebloeide stengels van planten in de winter dus gewoon lekker staan. Niet alleen zitten er vaak eitjes of overwinterende insecten in, het ziet er met een laagje rijp of sneeuw ook nog eens prachtig uit. Pas in het late voorjaar, als de temperaturen stabiel boven de tien tot vijftien graden komen, kun je de boel een beetje gaan opruimen. Op die manier geef je de natuur in je eigen omgeving een enorme veerkracht mee. Het is de makkelijkste manier van tuinieren: je hoeft letterlijk even helemaal niets te doen, en je helpt de bijen er enorm mee.

Veelgestelde vragen