Als de koude maanden aanbreken, denk je misschien dat de natuur helemaal stilligt. Toch is niets minder waar, want met het thema insecten helpen wintertuin kun je juist nu enorm veel betekenen voor de kleine beestjes om ons heen. Terwijl wij lekker binnen bij de verwarming zitten met een warme kop thee, voeren de bijen, vlinders en kevers buiten een ware overlevingsstrijd. Ze zoeken wanhopig naar veilige, warme en droge plekjes om de gure winter door te komen.
Ik krijg vaak de vraag van buren en beginnende tuiniers wat ze in de winter nog voor de natuur kunnen doen. Het antwoord is eigenlijk verrassend simpel. Je hoeft er namelijk helemaal niet veel voor te doen. Sterker nog, de beste manier om de natuur te ondersteunen in dit seizoen, is door een beetje lui te zijn. In deze blog neem ik je mee in de wondere wereld van de wintertuin. Ik laat je zien hoe je met minimale moeite een maximaal verschil maakt voor onze zoemende en fladderende vrienden.
Waarom insecten helpen in je wintertuin zo belangrijk is
We helpen insecten in de winter omdat ze in deze periode een veilige schuilplaats nodig hebben om te overleven, zodat ze in de lente direct weer bloemen kunnen bestuiven. Zonder onze hulp en zonder rommelige hoekjes in de tuin, vriezen veel van deze nuttige beestjes simpelweg kapot. Het klinkt dramatisch, maar het is wel de realiteit van de natuur in onze vaak veel te strak aangeharkte voor- en achtertuinen.
De biodiversiteit winter en zomer hangen nauw met elkaar samen. Als we in de winter alle schuilplaatsen weghalen, hebben we in het voorjaar een groot probleem. Denk maar eens aan de solitaire bijen, de lieveheersbeestjes die bladluizen eten, of de prachtige vlinders. Ze overwinteren allemaal op hun eigen manier. Sommige als eitje, andere als pop, en weer andere kruipen als volwassen insect weg in een holle stengel of onder een dikke laag bladeren.
Als jij je best doet om je buitenplaats een beetje wild te houden, merk je dat in de lente direct. Je tuin zal gonzen van het leven. Het is ontzettend mooi om te zien hoe de natuur zichzelf herstelt als we haar gewoon een klein beetje de ruimte geven. En het leuke is, je hoeft er geen expert voor te zijn om dit voor elkaar te krijgen.
Hoe bescherm je insecten in de winter?
Je beschermt insecten in de winter het beste door niet te veel op te ruimen en natuurlijke schuilplaatsen zoals dode stengels, takkenbossen en afgevallen blad gewoon te laten liggen. Het geheim van een diervriendelijke tuin in de koude maanden is eigenlijk dat je de snoeischaar en de bezem zo lang mogelijk in de schuur laat staan.
Vaak denken we dat we in oktober of november flink aan de slag moeten met het winterklaar tuin fenomeen. We knippen uitgebloeide bloemen tot de grond toe af, harken elk blaadje van het gazon en vegen de borders netjes aan. Voor ons oogt het misschien strak, maar voor een insect is zo’n kale tuin een absolute woestijn zonder schuilplekken. Het is veel beter om de natuur haar gang te laten gaan. Wil je hier meer over weten? Lees dan zeker even onze gids over je tuin klaarmaken voor bestuivers: laat het rommelig.
Een van de makkelijkste dingen die je kunt doen, is het afgevallen blad harken laten liggen onder je struiken en in je plantenborders. Dit vormt een warme isolatielaag. Het werkt als een soort natuurlijk dekbed voor de grond. Niet alleen insecten kruipen hier graag onder, ook egels en padden zijn je er ontzettend dankbaar voor. Bovendien verteert het blad langzaam, wat weer gratis compost en voeding voor je planten oplevert in het voorjaar. Een echte win-winsituatie dus!
Holle stengels zijn natuurlijke hotels
Dode stengels van planten zoals de kaardebol, hortensia of zonnebloem moet je absoluut laten staan. Veel wilde bijen kruipen in de herfst in deze holle stengels om daar te overwinteren. Als je ze afknipt en in de groenbak gooit, gooi je eigenlijk een hele generatie nieuwe bijen weg. Laat ze lekker staan tot eind april. Ze zien er met een laagje rijp of sneeuw ook nog eens prachtig uit in de winterzon.
Wat doen we met het insectenhotel in de koude maanden?
Je laat een insectenhotel in de winter het beste met rust op een droge plek buiten hangen, zodat de poppen en larven niet door temperatuurschommelingen te vroeg ontwaken. Het is een veelgemaakte fout om het kastje naar binnen te halen omdat we denken dat de beestjes het koud hebben.
Insecten zijn koudbloedig. Ze hebben een slim mechanisme ontwikkeld waarbij ze een soort natuurlijk antivries in hun lichaam aanmaken. Hierdoor kunnen ze strenge vorst prima overleven, zolang ze maar droog zitten. Een insectenhotel winter bewoner is in een diepe rust, de zogeheten diapauze. Zodra jij het hotel in een verwarmde schuur of, nog erger, in de woonkamer zet, denken de insecten dat de lente is begonnen. Ze kruipen uit hun holletjes, verbruiken al hun energie en sterven omdat er binnen geen voedsel voor ze is.
Wat je wel kunt doen, is even controleren of het hotel nog stevig hangt. Zorg dat het niet vol in de koude noordenwind of de striemende regen hangt. Een plekje onder een overkapping of tegen een beschutte muur op het zuiden of oosten is ideaal. Verder is het vooral een kwestie van kijken, genieten en afwachten tot het voorjaar begint.
Wat eten insecten in de winter eigenlijk?
De meeste insecten eten in de winter helemaal niets omdat ze in rust zijn, maar de soorten die op milde, zonnige dagen wakker worden, leven van de nectar uit vroege winterbloeiers. Zodra de temperatuur in februari even boven de tien graden uitkomt, zie je vaak al de eerste activiteit.
Het is fascinerend hoe dit werkt. De citroenvlinder en de dagpauwoog overwinteren bijvoorbeeld als volwassen vlinder in schuurtjes of tussen houtstapels. Op een warme winterdag ontwaken ze even om hun vleugels te strekken en energie op te doen. Ook hommelkoninginnen kunnen heel vroeg in het jaar al op pad gaan. Als je goed oplet, kun je ze al vroeg spotten. Wil je weten hoe je dat doet? Bekijk dan onze tips voor bijen spotten in februari: zo vind je de eerste.
Omdat er in januari en februari nog nauwelijks bloemen bloeien, is het vinden van voedsel een enorme uitdaging voor deze vroege vliegers. Ze vliegen letterlijk op hun reserves. Als ze geen nectar vinden, halen ze het niet. Daarom is het zo ongelooflijk belangrijk dat we onze tuinen en balkons voorzien van planten die juist in deze barre maanden bloeien. Het aanbieden van een vroege maaltijd redt levens.
Welke planten helpen insecten in de winter en het vroege voorjaar?
Planten zoals winterheide, sneeuwklokjes, de kerstroos en krokussen helpen insecten in de winter enorm, omdat ze als een van de weinige planten nectar en stuifmeel leveren in de koudste maanden. Door deze in je tuin te zetten, open je eigenlijk het eerste restaurant van het jaar voor hongerige bijen en vlinders.
Het is ontzettend leuk om in het najaar alvast na te denken over het vroege voorjaar. Bloembollen planten is een kleine moeite, maar geeft een groots resultaat. Als je zorgt voor een goede variatie, is er altijd wel iets te eten voor de vroege ontwakers. Voor nog meer inspiratie over dit onderwerp kun je ons artikel lezen over insecten lokken met vroege bloeiers | Imkers Deventer.
Hier is een handig overzicht van mijn favoriete winter- en vroege voorjaarsbloeiers die je absoluut in de tuin of in potten op je balkon zou moeten hebben:
- Sneeuwklokjes: Vaak de allereerste bloeiers. Ze bieden een bescheiden, maar cruciale hoeveelheid nectar voor de vroegste bijen.
- Winterheide (Erica carnea): Een absolute topper. Bloeit dwars door de sneeuw heen en zit boordevol voedsel.
- Krokussen: Vooral de botanische krokussen zijn geweldig. Ze openen zich wijd in de winterzon en trekken direct hommelkoninginnen aan.
- Winterakoniet: Vrolijke gele bloemetjes die vaak al in februari hun gezicht laten zien. Ze leveren veel stuifmeel.
- Kerstroos (Helleborus): Prachtige, sterke planten die maandenlang bloeien als de rest van de tuin nog in diepe rust is.
- Gele kornoelje (Cornus mas): Een heester die in de late winter bloeit met prachtige gele bloemetjes, nog voordat er blaadjes aan de takken zitten.
Als je een paar van deze planten een mooi plekje geeft, zul je zien dat jouw buitenruimte een oase wordt voor hongerige bestuivers. Zet ze bij voorkeur op een zonnig plekje. Insecten hebben namelijk de warmte van de zon nodig om op te warmen en te kunnen vliegen. Een bloem in de schaduw wordt in de winter veel minder snel bezocht dan een bloem in het winterzonnetje.
Maak een rommelhoekje van hout en steen
Naast het laten liggen van bladeren en stengels, kun je ook actief een schuilplaats bouwen zonder dat het veel geld of tijd kost. Heb je nog wat oude takken over van het snoeien in de zomer? Of misschien wat oude bakstenen en dakpannen? Gooi ze niet weg.
Kies een onopvallend hoekje in de tuin, bijvoorbeeld achter de schuur of onder een grote struik, en stapel de takken en stenen losjes op elkaar. Dit soort rommelhoekjes zijn ware paradijzen voor overwinterende insecten. Tussen het hout en de stenen ontstaan talloze droge, beschutte spleetjes. Vlinders, metselbijen en allerlei nuttige kevers kruipen hier graag tussen. Het mooie is dat zo’n takkenril of steenhoop ook nog eens padden en egels aantrekt, die op hun beurt weer slakken eten in de lente.
Insecten helpen in je wintertuin hoeft dus echt geen strak gepland project te zijn. Het draait allemaal om het loslaten van onze drang naar netheid. Geef de natuur een beetje vertrouwen en ruimte. De voldoening die je voelt wanneer je in de vroege lente de eerste aardhommel uit jouw rommelhoekje ziet kruipen, is echt onbetaalbaar.
Veelgestelde vragen
Hoe bescherm je insecten in de winter als je alleen een balkon hebt?
Ook op een balkon kun je veel doen. Laat uitgebloeide planten in potten gewoon staan, want in de holle stengels overwinteren vaak wilde bijen. Je kunt ook een laagje herfstbladeren in je plantenpotten leggen ter isolatie. Zorg daarnaast voor een klein insectenhotel dat je ophangt op een droge, windvrije plek uit de directe middagzon.
Moet ik dode plantenstengels afknippen in het najaar?
Nee, het is veel beter voor de insecten om dode plantenstengels tot ver in het voorjaar te laten staan. Veel solitaire bijen en andere nuttige insecten gebruiken deze holle of merghoudende stengels als schuilplaats om te overwinteren. Knip ze pas eind april of begin mei af, wanneer de insecten zijn uitgevlogen.
Wat eten insecten in de winter als het vriest?
Tijdens vorstperiodes eten insecten helemaal niets. Ze bevinden zich dan in een soort diepe winterslaap, de diapauze genaamd, waarbij hun stofwisseling vrijwel stilligt. Ze overleven door een soort natuurlijk antivries in hun lichaamsvloeistoffen. Pas op milde, zonnige dagen worden sommige soorten wakker en zoeken ze naar vroege bloeiers voor nectar.
Welke planten helpen insecten in de winter het meest?
Winterbloeiers zijn cruciaal voor vroege insecten. De beste planten zijn onder andere sneeuwklokjes, winterheide, botanische krokussen, de kerstroos (Helleborus) en de winterakoniet. Deze planten leveren de allereerste nectar en stuifmeel voor ontwakende hommelkoninginnen en vroege vlinders zoals de citroenvlinder.

