Stel je eens voor. Het is een zonnige zaterdagochtend in de lente. Je loopt met een warme kop koffie je tuin in en hoort een zacht, geruststellend gezoem. Daar, achterin de tuin, staat een houten kast waar druk gewerkt wordt. Jouw eigen bijenvolk is wakker en vliegt af en aan met stuifmeel in de meest prachtige kleuren. Voor veel natuurliefhebbers is dit een absolute droom. En het mooie is: het is een droom die je werkelijkheid kunt maken.
Zelf imker worden is een van de meest fascinerende hobby’s die er is. Je leert de natuur op een compleet nieuwe manier kennen. Je gaat ineens letten op welke bomen er bloeien in je buurt, je snapt hoe het weer invloed heeft op de nectar in bloemen en je draagt direct bij aan de bestuiving in jouw omgeving. Maar ik zal ook eerlijk met je zijn, een bijenvolk starten is niet iets wat je zomaar even op een zaterdagmiddag doet. Het vraagt om voorbereiding, kennis en toewijding.
Als je overweegt om de wondere wereld van de imkerij in te stappen, help ik je graag op weg. Zie dit artikel als een praatje over de schutting, waarbij ik je stap voor stap uitleg hoe je jouw eerste bijenvolk kunt starten. Pak er een lekker kopje thee bij en laten we samen in dit avontuur duiken.
Waarom zou je eigenlijk een bijenvolk starten?
Voordat we in de praktische stappen duiken, is het goed om even stil te staan bij het waarom. Waarom zou je een kast met tienduizenden prikkende insecten in je tuin willen zetten? Het antwoord is voor iedereen anders, maar voor de meesten van ons begint het met een diepe liefde voor de natuur.
Honingbijen zijn fantastische bestuivers. Door een volk in je tuin te plaatsen, help je fruitbomen, bessenstruiken en bloemen in de wijde omtrek aan een betere opbrengst. Je zult merken dat je eigen moestuin of fruitboompje het ineens veel beter gaat doen. Daarnaast is het observeren van een bijenvolk ontzettend rustgevend. Het is een mini-samenleving waarin elke bij precies weet wat haar taak is. Het dwingt je om te vertragen en met aandacht te kijken.
Natuurlijk is er ook de beloning in de vorm van honing. Er gaat absoluut niets boven de smaak van honing uit je eigen achtertuin. Toch raad ik beginners altijd aan om de honingoogst in het eerste jaar als een leuke bonus te zien, en niet als het hoofddoel. Het welzijn van de bijen staat altijd voorop.
Stap 1: verdiep je in de theorie en volg een cursus
Dit is misschien wel de belangrijkste stap van het hele proces. Je kunt niet zomaar een doos met bijen kopen, ze in de tuin zetten en hopen dat het goed komt. Bijen zijn levende dieren die specifieke zorg nodig hebben. Ze kunnen ziek worden, ze kunnen gaan zwermen (waarbij de helft van het volk er ineens vandoor gaat) en ze hebben hulp nodig om de winter door te komen.
Mijn absolute advies is: schrijf je in voor een basiscursus imkeren. Bijna elke lokale imkervereniging biedt deze aan, vaak startend in het vroege voorjaar of de late winter. Tijdens zo’n cursus leer je alles over de levenscyclus van de koningin, de werksters en de darren. Je leert hoe je ziektes zoals de varroamijt herkent en behandelt. Maar nog belangrijker: je gaat onder begeleiding van een ervaren imker in de praktijk aan de slag.
Je voelt voor het eerst hoe het is om een raampje vol met zoemende bijen in je handen te houden. Dat haalt de eerste spanning eraf en geeft je het zelfvertrouwen dat je nodig hebt. Bovendien ontmoet je tijdens een cursus andere beginnende imkers en bouw je een netwerk op. Een ervaren mentor is goud waard als je straks twijfelt over iets wat je in je eigen kast ziet.
Stap 2: de perfecte plek in je tuin vinden
Heb je de basiskennis in huis? Fantastisch. Dan is het tijd om te kijken waar je toekomstige huisdieren gaan wonen. Niet elke plek in de tuin is geschikt voor een bijenkast. Je moet rekening houden met de behoeften van de bijen, maar zeker ook met die van jezelf en je buren.
Bijen hebben een zogenaamde vliegroute. Als ze de kast uitkomen, vliegen ze vaak in een vrij rechte lijn omhoog en naar voren. Je wilt de opening van de kast dus niet direct richten op het terras van de buren of op het pad waar je kinderen spelen. Een handige truc is om een schutting of een dichte heg op een paar meter voor de vliegopening te hebben. Hierdoor worden de bijen gedwongen om direct op te stijgen en vliegen ze veilig over iedereen heen.
Wat betreft het klimaat houden bijen van een plekje waar de ochtendzon op de kast schijnt. Dit warmt de kast lekker op, waardoor de bijen vroeger op de dag uitvliegen om voedsel te zoeken. Op het heetst van de dag, in de zomer, is wat lichte schaduw juist weer fijn, zodat de kast niet oververhit raakt. Zorg ook dat de kast beschut staat tegen de koude noorden- of oostenwind.
Vergeet niet dat bijen, net als wij, moeten drinken. Ze gebruiken water onder andere om de kast te koelen in de zomer. Als je geen natuurlijke vijver in de buurt hebt, kun je heel eenvoudig zelf een waterplek maken voor insecten. Zo voorkom je dat ze massaal uit het zwembadje van de buren gaan drinken.
Stap 3: zorgen voor een lopend buffet aan bloemen
Een bijenvolk heeft enorm veel nectar en stuifmeel nodig om te groeien en gezond te blijven. Nectar is hun brandstof (koolhydraten) en stuifmeel is essentieel voor het voeden van de jonge bijenlarven (eiwitten). Voordat je bijen aanschaft, is het slim om eens kritisch naar je eigen tuin en de directe omgeving te kijken.
Bijen vliegen over het algemeen zo’n drie kilometer rondom hun kast op zoek naar voedsel. Binnen die straal moet dus genoeg te halen zijn, van het vroege voorjaar tot de late herfst. Jij kunt in je eigen tuin een flinke steen bijdragen door de juiste planten neer te zetten. Vooral het vroege voorjaar is een kritieke periode. De bijen komen dan uit hun winterzit en hebben snel verse energie nodig. Je doet ze een enorm plezier door insecten te lokken met vroege bloeiers zoals krokussen, sneeuwklokjes en wilgenkatjes.
Zorg voor een variatie aan bloemen die elkaar opvolgen in bloeitijd. Lavendel, zonnebloemen, borage en herfstasters zijn echte favorieten. Hoe meer variatie je biedt, hoe gezonder je bijenvolk zal zijn. En het ziet er natuurlijk ook nog eens prachtig uit.
Stap 4: de imkeruitrusting verzamelen
Nu de theorie en de locatie geregeld zijn, is het tijd voor het leuke werk: shoppen. Om veilig en comfortabel met bijen te werken, heb je een aantal specifieke spullen nodig. Maak het in het begin niet te gek. Je hoeft echt niet meteen de duurste en meest geavanceerde materialen te kopen.
De absolute basis bestaat uit een goed imkerpak. Dit beschermt je tegen steken en geeft je de rust om ontspannen te werken. Een pak met een ronde hoed of een kap met gaas werkt prima. Koop het pak altijd een maatje groter, zodat het lekker ruim zit en nergens strak om je huid spant als je bukt. Korte handschoenen van leer of stevig rubber maken je outfit compleet.
Daarnaast heb je gereedschap nodig voor bij de kast. Een beitelkraai is onmisbaar. Bijen kitten alles in de kast aan elkaar vast met propolis, een soort natuurlijke lijm. Met de beitel wrik je de raampjes voorzichtig los. Ook een beroker is belangrijk. Door een beetje koele rook over de bijen te blazen, denken ze dat er bosbrand is. Ze zuigen zich dan vol met honing en worden een stuk rustiger.
En dan natuurlijk de bijenkast zelf. In Nederland wordt de houten Spaarkast het meest gebruikt. Deze bestaat uit een bodem, broedkamers (waar de koningin eitjes legt), honingkamers (waar ze de overtollige honing opslaan) en een deksel. Zorg dat je in ieder geval een complete kast hebt staan voordat de bijen komen. Spullen voor de oogst kun je later pas aanschaffen. Tegen de tijd dat je kasten vol zitten, kun je je eens gaan inlezen of je een honing slinger wilt kopen of er misschien eentje wilt lenen van je vereniging.
Stap 5: je eerste bijenvolk verwelkomen
Alles staat klaar. De kast staat op een beschutte plek, je pak hangt aan de kapstok en je hebt je diploma van de basiscursus op zak. Waar haal je nu de bijen vandaan? Ga alsjeblieft geen bijen via willekeurige online marktplaatsen kopen als je niet weet wie de verkoper is. Je wilt een gezond volk met een zachtaardig karakter.
De beste manier om aan bijen te komen is via je lokale imkervereniging of via je mentor. Vaak kun je in het late voorjaar (mei of juni) een zogenaamde zesramer kopen. Dit is een klein, startend volkje dat op zes raampjes zit, inclusief een jonge, leggende koningin. Zo’n volkje groeit in de zomer mooi uit tot een volwaardig volk dat sterk genoeg is om de winter in te gaan.
Een andere optie is het scheppen van een zwerm. In het voorjaar splitsen bijenvolken zich op een natuurlijke manier. De oude koningin vliegt uit met de helft van de bijen en gaat in een boom hangen. Als imker kun je zo’n tros bijen in een korf kloppen en in je nieuwe kast doen. Het is een prachtig, natuurlijk proces, maar als beginner is het wel fijn als een ervaren imker je hier de eerste keer bij helpt.
Stap 6: observeren, leren en genieten
Als het volk eenmaal in de kast zit, begint het echte imkeren. Je zult zien dat de bijen direct beginnen met oriëntatievluchten. Ze vliegen in kleine rondjes om de kast om de locatie in zich op te nemen, waarna de cirkels steeds groter worden. Al snel zullen de eerste werksters terugkeren met stuifmeel aan hun achterpoten. Een prachtig gezicht.
Als imker controleer je het volk in het actieve seizoen (lente en zomer) ongeveer eens in de tien dagen. Je opent de kast rustig, gebruikt een beetje rook en kijkt of alles goed gaat. Je zoekt naar eitjes in de raten, wat betekent dat de koningin aanwezig is en haar werk doet. Je controleert of de bijen genoeg ruimte hebben om nectar op te slaan en je let op tekenen van zwermneiging.
Het is belangrijk om niet te vaak in de kast te rommelen. Elke keer dat je de kast opent, verstoor je het klimaat en de geur in de kast. Leer daarom ook om simpelweg voor de vliegopening te zitten en te kijken. Je kunt ontzettend veel aflezen aan het gedrag van de bijen op de vliegplank. Komen ze massaal terug met dikke klompen stuifmeel? Dan wordt er binnen flink gebroed. Zitten ze op een hete zomerdag met z’n allen voor de kast te wapperen met hun vleugels? Dan zijn ze de kast aan het ventileren.
Bijen houden is een continu leerproces. Je zult fouten maken, je zult verrast worden en je zult je blijven verbazen over hoe slim de natuur in elkaar zit. Het ritme van de bijen dwingt je om mee te bewegen met de seizoenen. Het is een hobby die je kijk op de wereld om je heen voorgoed zal veranderen.
Veelgestelde vragen
Hoeveel tijd kost het houden van een bijenvolk?
In de lente en zomer ben je ongeveer 1 tot 2 uur per week bezig met het controleren van de kast en het verzorgen van de bijen. In de herfst en winter laten we de bijen met rust en kost het bijna geen tijd, op een enkele winterbehandeling tegen de varroamijt na. Het voorbereiden van materialen kost uiteraard ook wat tijd.
Kan ik in een gewone woonwijk bijen houden?
Ja, in de meeste gevallen kan dat prima, zolang je rekening houdt met de vliegroute en de ruimte. Plaats een schutting of heg voor de kast zodat bijen direct omhoog moeten vliegen. Overleg ook altijd even met je directe buren om eventuele ongerustheid weg te nemen en afspraken te maken.
Word ik vaak gestoken als ik begin met imkeren?
Als je een goed imkerpak draagt, rustig werkt en de juiste technieken gebruikt, valt het heel erg mee. Helemaal voorkomen kun je het helaas niet, een incidentele steek hoort nu eenmaal bij de hobby. Door te werken met zachtaardige bijenrassen minimaliseer je de kans op steken aanzienlijk.
Wanneer kan ik voor het eerst honing oogsten?
Als je start met een klein volkje (een zesramer), ligt de focus in het eerste jaar op het laten groeien en aansterken van het volk. Meestal oogst je dan in het eerste jaar nog geen honing, omdat de bijen deze zelf nodig hebben voor de winter. In je tweede jaar, als het volk sterk de lente uitkomt, kun je vaak je eerste echte honing slingeren.