Najaarsplanten voor bijen: essentieel voor hun overleving

De zomer loopt op zijn eind en de dagen worden langzaam korter, maar wist je dat dit hét moment is om na te denken over najaarsplanten voor bijen in je eigen tuin? Goede najaarsplanten voor bijen vormen namelijk de broodnodige laatste energiebron voordat de koude wintermaanden echt beginnen. Vaak denken we bij bloeiende tuinen vooral aan de vrolijke lente en de zwoele zomer. We vullen onze borders met voorjaarsbollen en zomerbloeiers, maar vergeten soms dat de natuur daarna niet zomaar stopt. Juist in september, oktober en zelfs november is er nog volop leven in de tuin. Door slim te planten, help je de natuur een enorm handje en geniet je zelf ook nog eens extra lang van prachtige kleuren op je terras of in de border.

Als imker en natuurliefhebber merk ik vaak dat mensen zich afvragen wat ze in het najaar nog kunnen doen voor de insecten in hun buurt. Het antwoord is eigenlijk heel simpel: zorg voor voedsel. Waar wij in de herfst gezellig naar binnen gaan met een kop warme chocolademelk, zijn veel insecten buiten nog hard aan het werk. In deze blog neem ik je mee in de wereld van de late bloeiers. Ik deel mijn persoonlijke favorieten met je, geef praktische tips voor het planten en vertel je waarom een beetje luieren in de herfsttuin stiekem het allerbeste is wat je kunt doen.

Waarom bloeiende planten in de herfst zo belangrijk zijn

In de herfst is er van nature veel minder voedsel te vinden, terwijl bijen juist nu een flinke vetreserve moeten opbouwen om de winter te overleven. Bloeiende najaarsplanten leveren die onmisbare laatste nectar en stuifmeel precies wanneer de nood voor de insecten het hoogst is.

Stel je eens voor dat je een lange, ijskoude tocht moet maken en de supermarkten sluiten allemaal net voordat je proviand wilt inslaan. Dat is min of meer wat er gebeurt met veel insecten als we onze tuinen in september al helemaal kaal maken en winterklaar knippen. Voor honingbijen is de nectar uit herfstbloemen cruciaal om hun wintervoorraad in de kast aan te vullen. Ze maken er honing van die ze de hele winter door warm houdt. Maar vergeet ook de wilde bijen niet. Jonge hommelkoninginnen, die volgend jaar een heel nieuw volk moeten stichten, vliegen in het najaar uit. Ze moeten zich letterlijk tonnetje rond eten aan nectar voordat ze een veilig plekje in de grond zoeken om in winterslaap te gaan. Zonder voldoende bloemen in de buurt redden deze koninginnen het simpelweg niet tot de lente.

Daarnaast zijn er zelfs specifieke solitaire bijen die pas in de nazomer ontwaken. Zij leven hun hele volwassen leven in de herfst. Als er dan geen bloemen zijn, kunnen ze zich niet voortplanten. Jouw tuin kan dus echt het verschil maken tussen leven en dood voor deze kleine, zoemende buren. En het mooie is: het kost helemaal niet veel moeite om ze te helpen.

De beste najaarsplanten voor bijen op een rij

De sterkste najaarsplanten voor bijen zijn soorten zoals klimop, herfstasters en de hemelsleutel, omdat deze tot diep in het najaar grote hoeveelheden nectar blijven produceren. Met deze planten maak je van je tuin een echt herfstbuffet waar bestuivers massaal op af zullen komen.

Als je nu naar het tuincentrum gaat, zie je vaak nog volop kleur. Maar let even goed op, want niet elke plant met een leuk bloemetje is nuttig voor de natuur. Veel gekweekte herfstchrysanten hebben bijvoorbeeld zogenaamde ‘gevulde’ bloemen. Dat ziet er prachtig bol uit, maar de meeldraden zijn bij deze planten veranderd in extra bloemblaadjes. Ze bieden dus geen druppel nectar of korreltje stuifmeel. Kies liever voor planten met open bloemen, waar je het hartje goed kunt zien. Dan weten de insecten ook dat ze welkom zijn. Om je op weg te helpen, heb ik een lijstje gemaakt van fantastische najaarsbloeiers die niet mogen ontbreken.

• Klimop (Hedera helix): Bloeit in september en oktober met onopvallende, maar extreem nectarrijke bloemetjes.
• Hemelsleutel (Sedum spectabile): Een makkelijke vetplant met grote, platte roze bloemschermen die als een soort landingsbaan voor insecten dienen.
• Herfstaster (Aster): Zorgt voor prachtige paarse, roze of witte wolken in de tuin en bloeit vaak tot de eerste nachtvorst.
• Winterheide (Erica carnea): Begint vaak in november al te bloeien en gaat de hele winter door, ideaal voor de allerlaatste (of allereerste) vliegers.
• Kogeldistel (Echinops): Hoewel de hoofdbloei in de late zomer valt, trekken de laatste bloemen in september nog enorm veel hommels aan.

De magie van bloeiende klimop

Ik wil graag even extra stilstaan bij de klimop. Veel mensen zien het als een woekerende plant die ze liever kwijt dan rijk zijn. Maar als je een volwassen klimop de kans geeft om te bloeien, gebeurt er iets magisch. De bolvormige, groengele bloemetjes lijken misschien niet zo spectaculair voor ons, maar voor insecten is het vloeibaar goud. Als je op een zonnige oktoberdag naast een bloeiende klimop gaat staan, hoor je een constant, zacht gezoem. Het wemelt er van de zweefvliegen, vlinders, honingbijen en wespen. Er is zelfs een speciale bijensoort, de klimopbij, die qua voeding volledig afhankelijk is van deze plant. Heb je een lelijke schutting of een kale muur? Laat er een klimop tegenaan groeien, laat hem na een paar jaar lekker uitschieten en je hebt je eigen natuurreservaatje gecreëerd.

Kleurrijke borders met asters en sedum

Waar de klimop vooral de hoogte in gaat, zorgen de hemelsleutel en herfstasters voor kleur op de grond. De hemelsleutel (Sedum) is echt een allemansvriend. Hij heeft weinig water nodig, groeit in vrijwel elke grondsoort en de stevige bloemschermen vallen niet snel om bij een herfststorm. Asters geven je tuin die typische, weelderige herfstsfeer. Vooral de wat hogere soorten deinen prachtig mee in de wind. Het is een prachtig gezicht om te zien hoe een dikke aardhommel zich tegoed doet aan zo’n felpaarse aster terwijl de bladeren van de bomen vallen.

Najaarsbloeiers op een balkon of in een kleine tuin

Je kunt herfstbloeiende planten uitstekend in potten en bakken houden, zolang je kiest voor compacte soorten en altijd zorgt voor gaten in de bodem voor een goede afwatering. Zelfs een paar bloempotten met bloeiende heide of lage sedum maken al een enorm verschil voor langsvliegende insecten in de stad.

Ik hoor vaak van mensen uit de buurt dat ze denken dat hun kleine balkonnetje of bescheiden stadstuintje geen zin heeft voor de natuur. Niets is minder waar. Een hongerige hommelkoningin die in oktober nog rondvliegt op zoek naar haar laatste maaltijd, is dolblij met elke bloem die ze tegenkomt. Jouw balkon kan zomaar de belangrijke tussenstop zijn die ze nodig heeft om te overleven. Het is een soort tankstationnetje in een verder versteende omgeving.

Als je in potten tuiniert, is het in de herfst wel belangrijk om op het water te letten. In dit seizoen regent het natuurlijk vaker. Plantenwortels houden er niet van om constant in een plas koud water te staan, dan gaan ze rotten. Zorg er dus voor dat overtollig regenwater makkelijk weg kan lopen. Zet potten bijvoorbeeld op kleine pootjes of gebruik hydrokorrels onderin. Lage herfstasters en bergthee (Gaultheria) doen het fantastisch in potten. Wil je hier meer over weten of ben je benieuwd hoe je het hele jaar door de natuur naar je balkon haalt? Lees dan ook eens mijn uitgebreide stappenplan over je balkon vergroenen voor bijen & vlinders. Je zult zien hoe makkelijk en leuk het is om op een paar vierkante meter een verschil te maken.

Minder doen in de herfsttuin is beter voor de bijen

Naast het planten van bloemen help je bijen het allermeest door je tuin in de herfst lekker rommelig te laten, zodat ze veilige schuilplekken hebben onder dode bladeren en in holle plantenstengels. Ga dus vooral niet te fanatiek aan de slag met de snoeischaar, de bladhark of de onkruidkrabber.

We zijn in Nederland van oudsher nogal gewend om de tuin voor de winter helemaal netjes ‘aan kant’ te maken. Alles wordt kort gewiekt, het afgevallen blad gaat in de groene kliko en de aarde wordt netjes aangeharkt. Het kriebelt misschien om het netjes te maken, maar voor de natuur is die opruimwoede eigenlijk best wel een ramp. Je gooit namelijk niet alleen tuinafval weg, je gooit de winterjas en het huis van talloze nuttige insecten weg.

Veel solitaire wilde bijen overwinteren in holle stengels van uitgebloeide planten. Als jij die stengels in oktober afknipt en in de groenbak gooit, belanden de slapende bijtjes in de compostering. Laat die uitgebloeide stengels dus gewoon staan tot het voorjaar. Het staat vaak ook nog eens prachtig als er een laagje rijp op ligt in de winter. Ook het afgevallen blad kun je het beste lekker laten liggen in de borders. Het vormt een warme isolatielaag voor de wortels van je planten en biedt een schuilplaats voor insecten, egels en padden. Als je de paden of het gazon bladvrij wilt hebben, veeg de bladeren dan gewoon de borders in. Ik leg dit principe vaak uit aan nieuwe tuiniers. Bekijk mijn advies over je tuin klaarmaken voor bestuivers: laat het rommelig voor nog veel meer handige tips over dit onderwerp.

Slim combineren voor een lang bloeiseizoen

Door planten met verschillende bloeitijden naast elkaar te zetten, zorg je ervoor dat er van de vroege zomer tot de late herfst altijd iets te halen valt voor de bestuivers. Je creëert zo een ononderbroken voedselketen in je eigen achtertuin die maandenlang meegaat.

Het mooiste is natuurlijk een tuin die vloeiend overloopt van het ene seizoen in het andere. Als je lavendel in augustus uitgebloeid raakt, is het fantastisch als de herfstasters het stokje direct overnemen. Dit doe je door bij het aanleggen van je tuin goed naar de bloeimaanden op de plantenkaartjes te kijken. Wissel vroege bloeiers af met zomerbloeiers en najaarsplanten. Zo heb je zelf ook altijd iets moois om naar te kijken als je uit het raam staart.

Een extra tip: plant najaarsbloeiers bij voorkeur op een zonnig plekje. In de herfst staat de zon een stuk lager aan de hemel en is de kracht van de zonnestralen minder sterk. Insecten zijn koudbloedig en hebben de warmte van de zon nodig om te kunnen vliegen. Een herfstaster die in de volle schaduw staat, zal veel minder bezocht worden dan eentje die lekker in het najaarszonnetje staat te stralen. Probeer de bloemen dus te planten op de plekken waar in oktober en november de zon nog goed in je tuin schijnt.

Veelgestelde vragen