Zodra de bladeren beginnen te vallen en de dagen korter worden, denken we vaak dat het tuinseizoen voorbij is. Maar juist nu zijn herfstbloeiers voor bijen van levensbelang. Terwijl de zomerbloemen hun laatste bloemblaadjes verliezen, zoeken onze zoemende vrienden wanhopig naar de laatste beetjes nectar en stuifmeel om de winter door te komen. Laten we samen kijken hoe we onze tuinen en balkons tot diep in het najaar aantrekkelijk kunnen houden voor alle bestuivers in de buurt. Pak er gerust een warme kop thee bij, want ik neem je graag mee in de wondere wereld van de najaarstuin en laat je zien hoe simpel het is om de natuur een handje te helpen.
Waarom zijn herfstbloeiers belangrijk voor bijen?
Herfstbloeiers bieden de onmisbare energie die bijen nodig hebben om zich voor te bereiden op de koude wintermaanden. Zonder deze late bloeiers verhongeren veel bijen en hommelkoninginnen voordat de winter überhaupt goed en wel is begonnen. Het is dus echt een kwestie van overleven.
In het voorjaar en de vroege zomer is er meestal een enorme overvloed aan voedsel te vinden. Bomen bloeien, bloemen staan in volle pracht en bermen kleuren geel en wit. Maar zodra september en oktober aanbreken, ontstaat er heel vaak een tekort aan bloeiende planten in onze omgeving. Imkers en natuurliefhebbers noemen deze lastige periode ook wel de drachtpauze of het najaarsgat. Het aanbod van bloemen droogt op, terwijl de insecten juist nu nog volop brandstof nodig hebben.
Voor honingbijen is voldoende voedsel voor bijen in het najaar cruciaal omdat ze hun kasten moeten vullen met wintervoorraden. Ze overwinteren namelijk als een heel volk en houden elkaar warm door te rillen met hun vliegspieren, wat enorm veel honing kost. Aan de andere kant hebben we de koninginnen van de hommels. Zij moeten zich in de herfst letterlijk moddervet eten. Alleen als ze een goede vetreserve hebben opgebouwd, kunnen ze zich ingraven in de grond en veilig aan hun maandenlange winterslaap beginnen. Als enthousiaste tuinier of balkonbezitter ben jij eigenlijk de redder in nood. Met een paar slimme plantkeuzes gooi je een reddingsboei uit voor al deze nuttige insecten.
Welke bloemen bloeien in de herfst voor bijen?
Goede herfstbloeiende planten voor bijen zijn onder andere de herfstaster, volwassen klimop, hemelsleutel en de prachtige zonnehoed. Deze planten zitten boordevol nectar en stuifmeel op het exacte moment dat de insecten erom staan te springen.
Je hoeft echt geen gediplomeerd hovenier te zijn of een gigantisch landgoed te bezitten om een verschil te maken. Een paar ijzersterke najaarsbloeiers voor bijen doen al wonderen in je tuin. Ik deel graag mijn absolute favorieten met je. Deze planten zijn sterk, makkelijk te onderhouden en echte magneten voor insecten:
- Klimop (Hedera helix): Dit is misschien wel de allerbelangrijkste plant voor het Nederlandse najaar. Veel mensen weten het niet, maar als een klimop ouder wordt, krijgt hij een struikvorm en gaat hij bloeien in september en oktober. De onopvallende groene bolletjes ruiken zoet en het zoemt er werkelijk van de bijen en zweefvliegen.
- Herfstaster (Aster): Deze vrolijke, madeliefachtige bloemen bloeien vrolijk door tot de eerste nachtvorst. Ze zijn verkrijgbaar in prachtige paarse, roze en witte tinten.
- Hemelsleutel (Sedum spectabile): Een geweldige vetplant met grote, platte bloemschermen. Die platte schermen werken als een soort helikopterdek, waardoor ook vermoeide of zwaardere insecten heel makkelijk kunnen landen om te drinken.
- Zonnehoed (Echinacea purpurea): Prachtig om naar te kijken en de bloemen blijven ontzettend lang goed. Zelfs als ze zijn uitgebloeid, zien de zwarte kegels er in de winter nog decoratief uit.
- Herfstanemoon (Anemone hupehensis): Een zeer elegante en wuivende plant die kleur brengt in de donkere herfstdagen en tegelijkertijd veel stuifmeel levert.
Als je een mix van deze bijenplanten voor de herfst toevoegt aan je borders, zul je zien dat het tot laat in het jaar een gezellige en levendige drukte blijft rondom je huis.
Welke herfstplanten trekken hommels en vlinders aan?
Naast de gewone bijen trekken planten zoals ijzerhard, laatbloeiende vlinderstruiken en de monnikskap specifiek hommels en vlinders aan. Deze insecten hebben vaak een langere tong en zoeken daarom naar bloemen met diepe kelken of grote, stevige landingsbanen.
Hommelkoninginnen zijn in de herfst driftig aan het foerageren, wat betekent dat ze non-stop op zoek zijn naar eten. Vlinders zoals de atalanta, de distelvlinder en de dagpauwoog snoepen ook heel graag mee van de laatste beetjes nectar. Sommige van deze vlinders trekken helemaal naar Zuid-Europa, net als trekvogels, en hebben die suikers hard nodig voor hun lange reis. Andere vlinders zoeken een schuurtje of zolder op om te overwinteren.
IJzerhard (Verbena bonariensis) is echt een fantastische, transparante plant hiervoor. Hij weeft zich prachtig door andere planten heen zonder ze te verdrukken en bloeit ontzettend lang door, soms wel tot in november. Ook de dropplant (Agastache) is een grote favoriet bij vlinders en hommels in de nazomer en vroege herfst. Als je het leuk vindt om je tuin nog verder te optimaliseren voor fladderende bezoekers, raad ik je aan om ons uitgebreide artikel te lezen over inheemse planten voor meer vlinders in je tuin. Het is fascinerend om te zien hoe je met de juiste beplanting de biodiversiteit een enorme boost kunt geven.
Tips voor het aanplanten van laatbloeiende planten voor bijen
Plant najaarsbloeiers bij voorkeur altijd in groepen bij elkaar op een zonnige plek, en zorg voor een bodem waar het regenwater goed in kan wegzakken. Bijen vliegen in het koude najaar liever niet te ver, dus een grote groep van dezelfde bloemen kost ze veel minder energie dan wanneer ze van hot naar her moeten vliegen voor losse plantjes.
Als je in het vroege najaar naar een lokaal tuincentrum gaat, staan de herfstbloeiers er vaak prachtig bij. Het grote voordeel van planten in de herfst is dat de grond nog lekker warm is van de zomerzon, maar ook al wat vochtiger wordt door de herfstregens. Dit is het ideale moment voor planten om nieuwe wortels aan te maken voordat de winter invalt. Je kunt ze dus prima direct in de volle grond zetten. Geef ze na het aanplanten wel altijd even een flinke scheut water, zodat de aarde goed rond de wortels sluit.
Heb je geen grote achtertuin maar een gezellig balkon of een dakterras? Dat is absoluut geen probleem. Veel van deze laatbloeiende planten voor bijen doen het namelijk fantastisch in potten en bakken. Een grote pot met herfstasters of een mooie bak met kruipend sedum verandert jouw balkon direct in een tankstation voor insecten. Wil je hier meer praktische tips over? Bekijk dan zeker ons artikel over je balkon vergroenen voor bijen & vlinders. Let er bij het tuinieren in potten wel goed op dat er gaten onderin de pot zitten. In de herfst kan het in Nederland behoorlijk plenzen, en planten houden absoluut niet van langdurig natte voeten.
Wat doen wilde bijen en honingbijen eigenlijk in het najaar?
Honingbijen leggen fanatiek wintervoorraden aan om hun hele volk warm te houden, terwijl de meeste soorten wilde bijen in de herfst hun levenscyclus afronden en sterven. Zij laten alleen hun eitjes of goed ingepakte poppen achter in stengels, in de grond of in insectenhotels om de volgende lente pas weer uit te vliegen.
Het is goed om te beseffen dat het leven van een wilde, solitaire bij er heel anders uitziet dan dat van de honingbij. De wilde bijen die je in de herfst nog ziet vliegen, zoals de klimopbij of bepaalde groefbijen, zijn vaak de allerlaatste generaties van het jaar. Ze besteden hun laatste beetje energie aan het verzamelen van stuifmeel. Dit stuifmeel kneden ze tot een voedzaam balletje, leggen er een eitje op, en metselen het celletje veilig dicht. Daarna zit hun taak erop.
Honingbijen daarentegen bereiden zich voor op een lange, donkere periode binnenshuis. De koningin stopt langzaam met het leggen van eitjes. De zogenaamde ‘winterbijen’ worden geboren. Deze bijen zijn een stuk dikker en leven veel langer dan de zomerbijen, soms wel een half jaar in plaats van zes weken. Zij hebben maar één missie: de koningin de hele winter door warm houden. En daarvoor hebben ze de brandstof nodig uit jouw herfstbloeiende bloemen.
Je bijentuin winterklaar maken in het najaar
Het allerbeste wat je in de herfst kunt doen voor je bijentuin, is eigenlijk zo min mogelijk doen. Laat uitgebloeide bloemstengels lekker staan en laat afgevallen bladeren gewoon als een warme deken in je borders liggen.
We hebben in Nederland vaak de neiging om de tuin in oktober of november he-le-maal strak aan te vegen. We knippen alle verdorde planten af, harken elk blaadje weg en laten de aarde kaal achter. Maar als we het hebben over het winterklaar maken van je bijentuin, dan bedoel ik eigenlijk dat je hem gecontroleerd rommelig moet laten. In die holle, afgestorven stengels overwinteren namelijk talloze solitaire bijen en andere kleine beestjes. Onder dat laagje bruine herfstbladeren schuilen lieveheersbeestjes, egels en padden veilig tegen de strenge nachtvorst.
Bovendien zien die uitgebloeide zaadhoofden van bijvoorbeeld de zonnehoed, de kaardebol of de dropplant er prachtig uit als er een laagje rijp op ligt in de winter. En het is ook nog eens een onmisbare voedselbron voor allerlei tuinvogels, zoals puttertjes en mezen. Wil je meer weten over deze relaxte en oh zo nuttige manier van tuinieren? Lees dan vooral ons uitgebreide blog over je tuin klaarmaken voor bestuivers: laat het rommelig. Laat de natuur in het najaar gewoon een beetje haar eigen gang gaan. Het scheelt jou een hoop rugpijn van het harken, en je redt er letterlijk talloze insectenlevens mee. Een echte win-winsituatie, toch?
Veelgestelde vragen
Kan ik in de herfst nog bijenplanten zaaien?
Ja, de herfst is juist een uitstekende tijd om zaden van inheemse bloemen te zaaien. Veel zaden hebben de winterse kou nodig om in het voorjaar goed te kunnen ontkiemen. Je strooit ze uit over kale stukjes grond en de natuur doet de rest. Let wel op dat deze zaden pas volgend jaar zullen bloeien, dus voor direct voedsel in de herfst kun je beter volwassen planten in potten kopen.
Waarom zie ik mijn klimop nooit bloeien?
Klimop gaat pas bloeien als hij de volwassen fase heeft bereikt, wat vaak pas na een jaar of tien gebeurt. Hij stopt dan met klimmen, de bladeren veranderen van een gelobde naar een ovale vorm, en hij gaat struiken. Pas in deze fase verschijnen de belangrijke bloemen. Knip een oude klimop dus liever niet te ver terug in de zomer, want dan knip je de toekomstige bloemknoppen weg.
Vliegen er nog wel bijen als het koud is in de herfst?
De meeste bijen vliegen niet meer als de temperatuur onder de 10 tot 12 graden zakt. Maar op een zonnige herfstdag in oktober of zelfs november, als de zon de lucht even opwarmt, komen honingbijen en hommels direct weer tevoorschijn om te foerageren. Juist op die zonnige momenten zijn jouw najaarsbloeiers van onschatbare waarde.
Wat is de makkelijkste herfstbloeier voor een beginner?
De hemelsleutel (Sedum spectabile) is de absolute winnaar voor beginners. Deze plant is nagenoeg onverwoestbaar, heeft heel weinig water nodig, groeit goed in zowel potten als in de volle grond, en bloeit gegarandeerd elk najaar met prachtige roze schermen waar de bijen en vlinders dol op zijn.